Samuel Schwarz (ur. 12 lutego 1880 w Zgierzu jako Samuel Szwarc, zm. 10 czerwca 1953 w Lizbonie) – żydowski inżynier górnictwa, archeolog i historyk diaspory żydowskiej, w szczególności społeczności sefardyjskich i krypto-żydowskich w Portugalii oraz Hiszpanii. Znany jest z badań nad marranami w Belmonte i renowacji synagogi w Tomar.
Życie i praca Dzieciństwo i młodość Samuel Szwarc urodził się w Zgierzu 12 lutego 1880 jako pierwszy z dziesięciu braci. Jego najmłodszym bratem był malarz i rzeźbiarz Marek Szwarc. Ich ojciec Isucher Mosze Szwarc (1859–1939) był ortodoksyjnym Żydem mocno zaangażowanym w życie zgierskiej społeczności żydowskiej i późny ruch Haskali. W Zgierzu Isucher znany był jako bibliofil i właściciel obszernego księgozbioru. Był także żarliwym syjonistą, biorącym udział w Pierwszym Kongresie Syjonistycznym i kolejnych.
Samuel w młodości uczył się w chederze i gimnazjum żydowskim. Jego ojciec rozważał wysłanie Samuela do seminarium rabinicznego Esriela Hildesheimera w Berlinie, ale ostatecznie wysłał go na studia do Paryża w 1896, gdy miał on 16 lat. W latach 1896–1897 Samuel uczył się w École nationale des arts décoratifs, a w 1898 przeniósł się do École nationale supérieure des mines de Paris, którą ukończył w 1904.
W latach 1904–1914 Szwarc pracował jako inżynier górnictwa w Europie i Afryce, m.in. na polach naftowych w Baku w Azerbejdżanie, w kopalniach węgla w Królestwie Polskim i Anglii, w kopalniach cyny Arnoya Mining Company w prowincjach Ourense i Pontevedra w Hiszpanii (od 1907 do 1910 i ponownie w 1912) oraz w kopalni złota Monte Rosa Gold Mining Company w Alagna Valsesia we Włoszech (w 1911). Szwarc był poliglotą, mówiącym po rosyjsku, polsku, niemiecku, angielsku, francusku, włosku, hiszpańsku, portugalsku, hebrajsku i w jidysz, co pomagało mu podczas częstych podróży służbowych.
W 1913 Samuel wziął udział w Jedenastym Światowym Kongresie Syjonistycznym w Wiedniu, wraz ze swoim ojcem. Tam poznał Agatę Barbasz, córkę rosyjskiego bankiera i działacza syjonistycznego Samuela Barbasza. Pobrali się w kwietniu 1914 w Odessie i spędzili miesiąc miodowy podróżując po Europie. Kiedy wybuchła I wojna światowa, uniemożliwiając pracę w Europie Zachodniej, Samuel wraz z żoną postanowił przeprowadzić się do Lizbony w Portugalii, ponieważ podczas pobytu w Hiszpanii słyszał o tym kraju pozytywne rzeczy. Małżeństwo przybyło do Portugalii w 1915, a Samuel rozpoczął pracę w kopalniach wolframu i cyny odpowiednio w Vilar Formoso i Belmonte. Szybko zaangażował się w życie ówczesnej społeczności żydowskiej w Lizbonie. Samuel stał się także jednym z pierwszych dokumentalistów w swoim nowym kraju, fotografując i filmując ważne wydarzenia oraz miejsca w całej Portugalii.
14 lutego 1915 w Lizbonie Agata urodziła jedyne dziecko pary, córkę Clarę Schwarz.
Badania nad diasporą żydowską Szwarc zainteresował się kryptojudaizmem iberyjskim i marranami podczas swojego pobytu w Hiszpanii, gdzie poznał krypto-żydowskich Xuetes z Majorki. W latach 1907–1910 opublikował kilka artykułów o marranach w czasopiśmie Galicyjskiej Akademii Królewskiej, której został członkiem, oraz w czasopiśmie España-Nueva. W latach 1908–1909 opublikował podobne artykuły w języku francuskim.
W 1917 roku praca zawodowa Szwarca jako inżyniera górnictwa i jego zainteresowanie kryptojudaizmem zaprowadziły go do Belmonte w regionie Trás-os-Montes w Portugalii. W tamtym czasie Pierwsza Republika Portugalska cieszyła się względną swobodą intelektualną, zwłaszcza w porównaniu z późniejszym autorytarnym i korporacjonistycznym reżimem Estado Novo. W Belmonte odkrył stele z czytelnymi hebrajskimi inskrypcjami, które, jak wywnioskował, należały do starej synagogi. Podczas pobytu w Belmonte Szwarc spotkał również Baltasara Pereirę de Sousę. Jego ciekawość wzbudziła ponoć otrzymana informacja, by nie robił interesów z Sousą, gdyż jest on Żydem. Zaintrygowany tym Szwarc odwiedził Sousę, który przyznał, że jego rodzina i sąsiedzi od pokoleń potajemnie praktykowali judaizm.
Sousa przedstawił Szwarca społeczności marranów w Belmonte. Chociaż Żydzi z Belmonte początkowo podchodzili do Schwarca z rezerwą ze względu na swoją skrytość, ostatecznie zyskał on ich zaufanie, gdy wyrecytował modlitwę Szema Jisrael i wypowiedział imię Boga (Adonai), które rozpoznali. W kolejnych latach Szwarc zaprzyjaźnił się z żydowską społecznością Belmonte i zaczął ją badać, dokumentując jej wyjątkowe zwyczaje społeczne i religijne oraz przepisując jej modlitwy i rodzinne rękopisy.
W 1923 rozpoczął na dobre swoją karierę jako archeolog, etnograf i historyk, ogłaszając drukiem w czasopiśmie „Arqueologia e História” swoje dzieło Inscrições hebraicas em Portugal (pol. Inskrypcje hebrajskie w Portugalii), które opublikował pod nazwiskiem Samuel Schwarz.
Badania Schwarza w Belmonte i okolicach doprowadziły do wydania w 1925 jego książki Os cristãos novos em Portugal no século XX (pol. Nowi chrześcijanie w Portugalii w XX wieku), prawdopodobnie pierwszej publikacji o społeczności marranów w północnej Portugalii, która zwróciła na nią uwagę całego świata. Książka została wznowiona w języku portugalskim, ukazała się też w przekładzie hebrajskim i francuskim. Uznając swoje badania nad marranami za ważne dla całej społeczności żydowskiej, Schwarz opublikował również różne artykuły na ten temat w brytyjskich, hiszpańskich, francuskich, polskich i włoskich czasopismach oraz gazetach. Książka została dobrze przyjęta przez Żydów na całym świecie, a także przez krypto-Żydów w północnej Portugalii, co doprowadziło do renesansu portugalskiego żydostwa.
Synagoga w Tomar i II wojna światowa 5 maja 1923 Schwarz zakupił niewielki budynek w Tomar, który portugalscy archeolodzy zidentyfikowali w 1920 jako synagogę w Tomar, pochodzącą z okresu przed wypędzeniem Żydów z Portugalii przez króla Manuela I Szczęśliwego w 1496. Samuel przeprowadził wykopaliska archeologiczne i prace restauracyjne synagogi, proponując przekształcenie budynku w Muzeum Portugalsko-Żydowskie w Tomar (port. Museu Luso-Hebraico de Tomar). 27 lipca 1939 Schwarz przekazał budynek rządowi portugalskiemu pod warunkiem przekształcenia go w muzeum. W zamian Schwarz i jego żona Agata otrzymali obywatelstwo portugalskie, co zapewniło im i ich córce Clarze ochronę podczas Holokaustu. Od 1939 w budynku funkcjonuje Muzeum Portugalsko-Żydowskie im. Abrahama Zacuto (port. Museu Luso-Hebraico Abraão Zacuto).
Chociaż Samuel, Agata i Clara pozostali bezpieczni w Portugalii podczas Holokaustu i II wojny światowej, stracili krewnych zarówno ze strony Szwarców, jak i Barbaszów. Osiemdziesięcioletni wówczas ojciec Samuela, Isucher, zginął w 1939, gdy Niemcy wkroczyli do Zgierza i spalili jego dom rodzinny oraz bibliotekę. Jedno z rodzeństwa Samuela i jego siostrzeniec zginęli w obozie zagłady. Samuel bezskutecznie próbował sprowadzić krewnych do Portugalii: portugalski rząd odrzucił jego prośby o pozwolenie na ich osiedlenie się, chociaż w czerwcu 1940 roku przejeżdżali przez Lizbonę w drodze do Londynu. Ocalali Szwarcowie osiedlili się po wojnie w różnych miejscach, w tym w Izraelu.
Późniejsze życie Samuel założył Polską Izbę Handlową w Portugalii (port. Câmara de Comércio Polaca em Portugal) w 1930 roku, będąc przez pewien czas jej prezesem. W tym charakterze udał się do Funchal na Maderze, by 18 marca 1932 powitać szkuner szkolny polskiej Marynarki Wojennej ORP „Iskra”. Był także członkiem Zakonu Inżynierów (port. Ordem dos Engenheiros) i Stowarzyszenia Portugalskich Archeologów (port. Associação dos Arqueólogos Portugals), tego ostatniego od 1921.
W latach 30., 40. i 50. XX wieku Schwarz opublikował wiele książek i artykułów o tematyce żydowskiej w języku portugalskim. Do godnych uwagi dzieł należą książki: Cântico dos Cânticos (1942), Anti-semitismo (wspólnie z Leonem Litwińskim, 1944), A Tomada de Lisboa segundo um documento coevo da Biblioteca Nacional (1953), A Sinagoga de Alfama (1953) i pośmiertnie wydana História da Moderna Comunidade Izraelita de Lisboa (1959). Był też autorem serii artykułów opublikowanych w 1946 w czasopiśmie „Ver e Crer” (pol. „Widzieć i wierzyć”), w której znalazły się teksty pt. O Sionismo no reinado de D. João III (pol. Syjonizm za panowania króla Jana III), Origem do nome e da lenda do Preste João da Índia (pol. Pochodzenie imienia i legendy Księdza Jana z Indii) i Quem eram os emissários que D. João II mandou em busca do Preste João? (pol. Kim byli emisariusze, których król Jan II wysłał w poszukiwaniu Księdza Jana?). Pozostał także zaangażowany w inżynierię górniczą, pisząc w 1936 broszurę dla Portugalskiej Dyrekcji Kopalń zatytułowaną Arqueologia mineira: extrato dum relatório acerca de pesquisas de ouro (pol. Archeologia górnicza: fragment raportu dotyczącego poszukiwań złota).
Później w życiu Schwarza pojawiły się problemy zdrowotne, które ostatecznie uniemożliwiły mu odwiedzanie żyjących braci, siostrzenic, bratanków i innych krewnych, którzy osiedlili się w Izraelu i gdzie indziej.
Śmierć i dziedzictwo Samuel Schwarz zmarł w Lizbonie 10 czerwca 1953, krótko po śmierci swojej żony Agaty.
Po śmierci jego biblioteka, składająca się głównie z judaików – w tym 32 inkunabułów i 10 tys. innych rzadkich książek – została sprzedana rządowi Portugalii. Księgozbiór, choć miał pozostać w Tomar, trafił do Archiwum Historycznego Ministerstwa Finansów Portugalii, gdzie przez dziesięciolecia był przechowywany. Obecnie kolekcja znajduje się w Bibliotece Nauk Społecznych im. Mário Sottomayora Cardii na Universidade Nova de Lisboa, gdzie podjęto się jej inwentaryzacji i katalogowaniu jako Biblioteca Samuel Schwarz.
Książka Schwarza z 1925 pt. Os cristãos novos em Portugal no século XX została wznowiona pośmiertnie cztery razy: dwa razy w języku portugalskim, raz w języku hebrajskim (2005) i raz w języku francuskim (2015). W 2020 planowano jej przetłumaczenie na język angielski.
W styczniu 2008 Muzeum Żydowskie w Belmonte uhonorowało Schwarza nadaniem jego imienia jednej z galerii. W 2019 roku gmina Belmonte nadała imię Samuela Schwarza jednemu z miejskich placów i wzniosła pomnik z jego popiersiem, aby uczcić jego wkład w rozwój miasta i lokalnej społeczności żydowskiej.
Opublikowane prace (Inskrypcje hebrajskie w Portugalii), 1923. (Nowi chrześcijanie w Portugalii w XX wieku), 1925. (Archeologia górnicza: fragment raportu dotyczącego poszukiwań złota), 1936. (Projekt organizacji Muzeum Portugalsko-Żydowskiego w starej synagodze w Tomar), 1939. (Pieśń nad pieśniami / Salomon), 1942. (z Leonem Litwińskim) (Antysemityzm), 1944. (Zdobycie Lizbony: na podstawie ówczesnego dokumentu z hebrajskiego kodeksu z Biblioteki Narodowej), 1953. (Synagoga w Alfamie: ku pamięci wybitnego badacza Lizbony, inżyniera Augusto Vieiry da Silvy), 1953. (Historie współczesnej społeczności żydowskiej w Lizbonie), 1959. (Odkrycie marranos), 2015.
Przypisy
Kategoria:Polscy inżynierowie górniczy Kategoria:Ludzie urodzeni w Zgierzu Kategoria:Zmarli w 1953 Kategoria:Urodzeni w 1880 Kategoria:Ludzie związani z Lizboną