Unia rynków kapitałowych – inicjatywa gospodarcza Unii Europejskiej (UE) mająca na celu utworzenie jednolitego rynku kapitałowego dla wszystkich państw członkowskich. Projekt uruchomił przewodniczący Komisji Europejskiej Jean-Claude Juncker w lipcu 2014 roku jako jeden z priorytetów swojego programu. Deklarowanym celem było ograniczenie zależności europejskich przedsiębiorstw od finansowania bankowego, zwiększenie transgranicznych przepływów kapitału oraz ułatwienie dostępu do finansowania, zwłaszcza małym i średnim przedsiębiorstwom (MŚP). W marcu 2025 roku Komisja przekształciła inicjatywę w Unię oszczędności i inwestycji (ang. Savings and Investments Union, SIU), rozszerzając ją o mobilizację oszczędności gospodarstw domowych szacowanych na ponad 10 bln euro.
Geneza thumb|upright|Jean-Claude Juncker, który w lipcu 2014 roku zainicjował unię rynków kapitałowych. Unia rynków kapitałowych stanowi etap europejskiej integracji finansowej, której celem jest swobodny przepływ kapitału. Już Traktat rzymski z 1957 roku przewidywał zniesienie ograniczeń w przepływie kapitału między państwami członkowskimi, a dyrektywa z 1988 roku zakazała wszelkich restrykcji w tym zakresie. W 1999 roku uruchomiono (FSAP), a w 2011 roku powołano europejskie organy nadzoru finansowego.
Struktura europejskiego systemu finansowego Gospodarka UE jest w znacznie większym stopniu oparta na sektorze bankowym niż gospodarka Stanów Zjednoczonych. Europejskie przedsiębiorstwa finansują działalność głównie kredytami bankowymi zamiast pozyskiwać środki na rynkach kapitałowych, co według OECD wynika częściowo z preferencji podatkowych, gdyż w większości państw firmy korzystają z ulg przy spłacie kredytu, ale nie przy emisji obligacji.
Różnią się też wzorce oszczędzania. Amerykanie inwestują w aktywa długoterminowe za pośrednictwem funduszy emerytalnych i ubezpieczeń na życie, podczas gdy europejscy oszczędzający preferują łatwo dostępne instrumenty, takie jak depozyty bankowe. Występuje również preferencja krajowa (ang. home bias): kapitał inwestowany w Europie pozostaje najczęściej na rynku narodowym, co utrudniało przedsiębiorstwom o wysokim potencjale wzrostu pozyskiwanie środków na rozwój innowacji.
Wpływ kryzysu finansowego 2008 roku Kryzys finansowy z 2008 roku miał dla integracji finansowej UE dwojakie skutki. Ujawnił niestabilność wynikającą z nadmiernego uzależnienia od kredytów bankowych, ponieważ w okresie niepewności oferta kredytu ulega ograniczeniu, co uderza w całą gospodarkę. Pogłębił też fragmentację rynków, wzmacniając preferencję krajową, gdyż wcześniejszą integrację napędzały banki inwestujące na rynkach międzynarodowych, a ich wycofanie się rozbiło system.
Cele Komisja Europejska określiła trzy poziomy celów inicjatywy. Pierwszym było ułatwienie finansowania sektora prywatnego i publicznego na rynkach finansowych, tak aby zachęcić inwestorów do lokowania kapitału w nowych, atrakcyjnych inwestycjach transgranicznych, a MŚP zyskały łatwiejszy dostęp do finansowania pozabankowego. Drugim było zapewnienie stabilności systemu finansowego przez dywersyfikację źródeł finansowania, gdyż gdy kryzys dotyka jedno źródło, jak sektor bankowy w 2010 roku, istotna jest możliwość pozyskania kapitału inaczej. Trzecim była poprawa konkurencyjności rynków kapitałowych przez szerszy zakres możliwości inwestycyjnych, co miało usprawnić alokację kapitału i zwiększyć efektywność instytucji finansowych dzięki konkurencji.
Beneficjentami mieli być czterej główni aktorzy: obywatele dzięki wyższej rentowności oszczędności emerytalnych, przedsiębiorstwa dzięki alternatywnym formom finansowania, inwestorzy dzięki mniejszym barierom dla inwestycji w innych państwach oraz banki dzięki przeniesieniu ryzykownych inwestycji na rynki kapitałowe i zdrowszym bilansom.
Plan działania z 2015 roku We wrześniu 2015 roku Komisja przedstawiła plan działania obejmujący 33 działania w sześciu osiach priorytetowych. Pierwsze trzy dotyczyły finansowania innowacji, start-upów i spółek nienotowanych wraz z przeglądem regulacji venture capital (EuVECA i EuSEF), ułatwienia wchodzenia przedsiębiorstw na rynki publiczne i modernizacji dyrektywy prospektowej oraz inwestycji długoterminowych, infrastrukturalnych i zrównoważonych, w tym wsparcia (ELTIF). Pozostałe osie obejmowały wspieranie inwestycji detalicznych i produktów emerytalnych, wzmocnienie zdolności sektora bankowego do wspierania gospodarki przez rozwój sekurytyzacji prostej, przejrzystej i standaryzowanej (STS) oraz ram dla listów zastawnych, a także ułatwienie inwestycji transgranicznych dzięki usuwaniu krajowych barier i harmonizacji prawa upadłościowego.
Przegląd śródokresowy 8 czerwca 2017 roku Komisja opublikowała przegląd śródokresowy, określany jako „Unia rynków kapitałowych 2.0”. Do tego czasu zrealizowano 20 z planowanych działań, a Komisja dodała dziewięć nowych priorytetów, w tym rewizję kompetencji Europejskiego Urzędu Nadzoru Giełd i Papierów Wartościowych (ESMA), bardziej proporcjonalne zasady notowania MŚP na giełdach, środki dotyczące kredytów zagrożonych (NPL) w bilansach banków, ułatwienie transgranicznej dystrybucji funduszy inwestycyjnych oraz strategię wspierania lokalnych i regionalnych rynków kapitałowych. Mimo rozszerzenia planu projekt napotykał trudności w realizacji, a stagnacja mogła wynikać z powrotu wzrostu gospodarczego w strefie euro, który zmniejszał bodźce do reformy, oraz z narastania napięć politycznych i priorytetowego traktowania kwestii krajowych.
Nowy plan działania z 2020 roku thumb|upright|Ursula von der Leyen, za której kadencji przyjęto nowy plan działania w 2020 roku. Po objęciu urzędu przewodnicząca Ursula von der Leyen kontynuowała prace nad projektem. We wrześniu 2020 roku Komisja przyjęła nowy plan złożony z 16 środków podporządkowanych trzem celom: wsparciu ekologicznej, cyfrowej i odpornej odbudowy przez ułatwienie przedsiębiorstwom dostępu do finansowania, uczynieniu UE bezpieczniejszym miejscem długoterminowego oszczędzania i inwestowania oraz integracji krajowych rynków kapitałowych w rzeczywisty jednolity rynek. Wśród środków znalazły się m.in. europejski jednolity punkt dostępu do informacji finansowych przedsiębiorstw (ESAP), uproszczenie zasad notowania, przegląd ram ELTIF, usunięcie przeszkód dla długoterminowych inwestycji ubezpieczycieli, ujednolicony system ulg w podatku u źródła oraz harmonizacja wybranych aspektów prawa upadłościowego.
Wpływ Brexitu thumb|Londyńskie City. Przed brexitem koncentrowała się tu znaczna część potencjału finansowego UE. Przed Brexitem znaczna część potencjału finansowego UE koncentrowała się w londyńskim City, a Wielka Brytania od początku odgrywała wiodącą rolę w projekcie, który aktywnie promował komisarz Jonathan Hill. Wyjście Wielkiej Brytanii z UE oznaczało utratę dostępu do brytyjskiego rynku hurtowego i zmniejszyło zasięg projektu, choć Komisja podtrzymała plan działania i przyspieszyła jego wdrażanie.
Krytyka Bank Rozrachunków Międzynarodowych wskazywał, że rozwój rynków finansowych prowadzi do akumulacji długu i nie przekłada się automatycznie na wzrost realnej gospodarki, sprzyjając projektom o wysokim zabezpieczeniu i niskiej produktywności. Zwracano też uwagę, że sekurytyzacja, jeden z kluczowych instrumentów inicjatywy, była jedną z przyczyn kryzysu 2008 roku ze względu na powiązanie z systemem bankowości cienia.
W przeciwieństwie do unii bankowej inicjatywa obejmuje państwa o odmiennych systemach prawnych i nie zakłada pełnej harmonizacji, a według Europejskiego Banku Centralnego samo zbliżanie regulacji nie gwarantuje integracji finansowej, która wymaga równego dostępu do usług i równego traktowania. W odniesieniu do MŚP wskazywano, że dostęp do kapitału podwyższonego ryzyka może prowadzić do krótszych okresów utrzymywania inwestycji i większej zmienności, a koncentracja ryzyka w mniej elastycznych podmiotach finansowych skłania banki do ograniczania finansowania.
Projekt budził również spory polityczne między państwami członkowskimi. W ocenie Międzynarodowego Funduszu Walutowego większość działań niezbędnych do integracji leży po stronie państw członkowskich, gdzie utrzymują się rozbieżności co do dokończenia unii bankowej oraz harmonizacji podatków u źródła i reżimów upadłościowych, a uprawnienia są przekazywane ESMA jedynie stopniowo. W literaturze wskazywano, że za technicznymi barierami wdrożenia kryją się głębsze spory o podział kompetencji między instytucje unijne a regulatorów krajowych oraz o zakres centralizacji nadzoru, którego część państw obawia się jako zagrożenia dla konkurencyjności krajowych sektorów finansowych.
Unia oszczędności i inwestycji thumb|upright|Mario Draghi, którego raport z 2024 roku był jednym z impulsów do przekształcenia inicjatywy w unię oszczędności i inwestycji. 19 marca 2025 roku Komisja przedstawiła strategię Unii oszczędności i inwestycji (SIU), zastępującą unię rynków kapitałowych. W ujęciu Komisji nowa nazwa miała obejmować cały łańcuch finansowania: od oszczędności gospodarstw domowych i bilansów bankowych po inwestycje długoterminowe i wzrost przedsiębiorstw. Raporty Letty i Draghiego z 2024 roku wskazywały fragmentację rynków kapitałowych jako jedną z przeszkód dla konkurencyjności Europy i stały się bezpośrednim impulsem do reformy. Komisja szacowała, że około 10 bln euro oszczędności gospodarstw domowych jest ulokowanych w niskooprocentowanych depozytach zamiast w bardziej produktywnych inwestycjach.
Według strategii SIU opiera się na czterech filarach: zapewnieniu oszczędzającym indywidualnym szerszych możliwości inwestowania, zwłaszcza na cele emerytalne, poprawie dostępności kapitału dla przedsiębiorstw, w tym MŚP, usuwaniu barier dla transgranicznej działalności infrastruktur rynkowych, zarządzania aktywami i dystrybucji funduszy oraz skuteczniejszym nadzorze nad uczestnikami rynku niezależnie od ich lokalizacji w UE.
Niezależni analitycy oceniali strategię ostrożnie. Ravi Balakrishnan i Mahmood Pradhan zwracali w czasopiśmie Międzynarodowego Funduszu Walutowego uwagę, że większość proponowanych działań powiela pomysły obecne w debacie od około dekady, a kluczowe bariery, takie jak niedokończona unia bankowa, brak wspólnego bezpiecznego aktywa oraz harmonizacja prawa upadłościowego i podatków u źródła, leżą po stronie państw członkowskich, gdzie utrzymują się rozbieżności. W ich ocenie sama integracja rynku finansowego nie wystarczy, by domknąć lukę inwestycyjną szacowaną w raporcie Draghiego na około 5% PKB rocznie, gdyż o skali inwestycji decydują przede wszystkim oczekiwane stopy zwrotu. Ekonomista think tanku Bruegel Nicolas Véron wskazywał z kolei, że hybrydowy nadzór dzielony między ESMA i organy krajowe jest nieefektywny, i proponował skupienie go w „multicentrycznej” ESMA, co wymagałoby około dekady wdrażania.
Pakiet integracji rynkowej 4 grudnia 2025 roku Komisja przedstawiła pakiet integracji rynkowej i nadzoru, zmierzający do ograniczenia barier regulacyjnych i nadzorczych utrzymujących fragmentację rynków. Wśród propozycji znalazło się wzmocnienie roli i uprawnień ESMA w nadzorze nad transgranicznymi usługami finansowymi.
Reforma sekurytyzacji W czerwcu 2025 roku Komisja przedstawiła propozycje zmian w ramach regulacyjnych sekurytyzacji, a 19 grudnia 2025 roku Rada UE uzgodniła stanowisko negocjacyjne, przedstawiane przez Radę jako pierwsze kluczowe osiągnięcie legislacyjne SIU. W zamierzeniu Komisji reforma ma umożliwić bankom uwalnianie kapitału regulacyjnego przez przenoszenie ryzyka z bilansów, co miałoby zwiększyć akcję kredytową, zwłaszcza wobec MŚP i projektów infrastrukturalnych.
Harmonizacja prawa upadłościowego