thumb|Panda wielka (Ailuropoda melanoleuca) – jeden z najbardziej rozpoznawalnych gatunków sztandarowych, wykorzystywany m.in. w logo (WWF)
Gatunek sztandarowy, także gatunek flagowy lub gatunek charyzmatyczny () – gatunek wybrany po to, by zyskać poparcie dla ochrony różnorodności biologicznej w określonym miejscu lub kontekście społecznym. Pojęcie należy do , ale ma wyraźnie strategiczny i społeczno-ekonomiczny charakter, zbliżając się do działań marketingowych: gatunek sztandarowy ma być popularny, działać jak symbol lub ikona oraz skłaniać ludzi do wspierania ochrony przyrody finansowo lub w inny sposób.
Strategia ta może ułatwiać pozyskiwanie funduszy, jednak jej skuteczność ochronna bywa kwestionowana, ponieważ koncentracja na jednym gatunku nie zawsze przekłada się na ochronę całego ekosystemu. Rolę gatunków sztandarowych pełnią najczęściej duże, charyzmatyczne zwierzęta zaliczane do tzw. , jak tygrys bengalski, panda wielka czy słoń indyjski. Funkcję tę mogą jednak pełnić również gatunki mniej widowiskowe, ale istotne lokalnie, a niekiedy także duże, dominujące rośliny. Charyzmatyczność nie chroni jednak gatunku przed wymieraniem: wszystkie dziesięć najbardziej charyzmatycznych grup zwierząt, w tym tygrysy, lwy, słonie i żyrafy, jest zagrożonych wyginięciem.
Historia Pojęcie gatunku sztandarowego upowszechniło się około połowy lat 80. XX wieku, w toku debaty nad sposobami ustalania priorytetów ochrony poszczególnych gatunków. Pierwsze szeroko dostępne odwołania do tej koncepcji dotyczyły neotropikalnych naczelnych oraz słoni afrykańskich i nosorożców. Od początku w użyciu tej koncepcji dominowały zwierzęta o dużych rozmiarach ciała, w szczególności ssaki, choć okazjonalnie wykorzystywano też przedstawicieli innych grup taksonomicznych, na przykład owady – funkcję gatunku sztandarowego pełnił w niektórych kontekstach monarcha.
thumb|upright|Bielik amerykański jako gatunek sztandarowy lasów w Stanach Zjednoczonych (plakat z czasów II wojny światowej) Projekty oparte na gatunkach sztandarowych bywały skuteczne w ratowaniu samego gatunku oraz jego siedliska, jak w przypadku bielika amerykańskiego czy manata karaibskiego. W ujęciu szerszym za sztandarowe uznaje się czasem całe ekosystemy, takie jak rafy koralowe i lasy deszczowe, lub obszary chronione, na przykład Serengeti i Yellowstone.
Definicje thumb|upright|Ryś euroazjatycki w logo Bieszczadzkiego Parku Narodowego – przykład zwierzęcia wykorzystywanego jako symbol obszaru chronionego w Polsce Termin „gatunek sztandarowy” wiąże się z metaforą reprezentacji – w powszechnym rozumieniu gatunki sztandarowe traktuje się jak ambasadorów lub ikony projektu czy ruchu na rzecz ochrony przyrody. Geograf Maan Barua zwrócił uwagę, że metafory wpływają na to, co ludzie rozumieją i jak działają, że na gatunki sztandarowe nieproporcjonalnie często wybiera się ssaki oraz że biolodzy powinni świadomie posługiwać się językiem, by poprawić wiedzę społeczeństwa o ochronie przyrody.
Sformułowano wiele definicji gatunku sztandarowego i przez pewien czas pojęcie to było niejednoznaczne nawet w literaturze naukowej. Większość nowszych definicji kładzie nacisk na strategiczny, społeczno-ekonomiczny i marketingowy charakter koncepcji. Do przykładowych definicji należą: „gatunek wykorzystywany jako oś szerszej marketingowej kampanii ochronnej ze względu na posiadanie jednej lub kilku cech atrakcyjnych dla docelowej publiczności”; „gatunek zdolny pobudzić wyobraźnię społeczeństwa i skłonić ludzi do wspierania działań ochronnych lub przekazywania funduszy”; „popularny, charyzmatyczny gatunek służący jako symbol i punkt zborny dla pobudzania świadomości i działań na rzecz ochrony przyrody”.
Pojęcie gatunku sztandarowego bywa mylone z pojęciami gatunku kluczowego, gatunku osłonowego (parasolowego) oraz gatunku wskaźnikowego. Różnią się one jednak kryterium wyboru: gatunek sztandarowy wyróżnia się przede wszystkim oddziaływaniem w sferze społecznej i ekonomicznej, a nie ekologiczną rolą w ekosystemie. WWF posługuje się gatunkami sztandarowymi jako jedną z kategorii klasyfikacji gatunków – obok gatunków kluczowych i wskaźnikowych – wybierając spośród nich gatunek priorytetowy, który ma reprezentować zagrożenia danego regionu.
Gatunek sztandarowy może reprezentować element środowiska (gatunek lub ekosystem), problem (np. zmiana klimatu czy zakwaszenie oceanów), organizację (np. organizację pozarządową lub urząd) albo region geograficzny (np. region administracyjny lub obszar chroniony).
Dobór gatunku thumb|upright|Marmozeta lwia (Leontopithecus rosalia) uchodzi za podręcznikowy przykład udanego wykorzystania gatunku sztandarowego, w lasach atlantyckich Brazylii Gatunki sztandarowe powinny być dobierane według precyzyjnych kryteriów, aby osiągnąć maksymalną skuteczność. Preferuje się gatunek reprezentatywny dla danego regionu – na przykład endemiczny – który może stać się symbolem narodowym. Dodatkową zaletą jest istotna rola ekologiczna gatunku, zwłaszcza gdy gatunek sztandarowy jest zarazem gatunkiem kluczowym lub osłonowym. Nie jest to jednak warunek definicyjny – podstawowym kryterium wyboru pozostaje oddziaływanie na odbiorców kampanii. Pożądane jest, by gatunek miał niepewny status lub był zagrożony wyginięciem – im bardziej gatunek jest zagrożony, tym silniejsza zachęta dla ludzi do wsparcia sprawy. Wreszcie gatunek powinien być charyzmatyczny i nie budzić lęku w społecznościach żyjących w jego sąsiedztwie.
Ponieważ gatunki sztandarowe dobiera się pod kątem konkretnej grupy odbiorców, mogą one należeć także do grup tradycyjnie nieuznawanych za charyzmatyczne, o ile odpowiada temu kontekst kulturowy i społeczny. Mniej charyzmatycznymi, lecz istotnymi lokalnie gatunkami są na przykład , wykorzystywany jako gatunek sztandarowy w Tanzanii, oraz krab błękitny z Zatoki Chesapeake, pełniący tę funkcję w Stanach Zjednoczonych. Rolę gatunku sztandarowego mogą odgrywać również duże, dominujące rośliny: kilka amerykańskich parków narodowych – Redwood, Joshua Tree i Saguaro – nazwano od sztandarowych gatunków roślin chronionych na ich obszarze. Różnice w rekomendacjach dotyczących wyboru gatunku sztandarowego widać wyraźnie, gdy porówna się kampanie kierowane do społeczności lokalnych z kampaniami adresowanymi do turystów.
Niektóre gatunki sztandarowe mogą być zarazem gatunkami kluczowymi. Przykładem bywa lew afrykański, którego rola drapieżnika szczytowego wpływała na strukturę zespołów dużych roślinożerców. Znaczenie to maleje jednak wraz ze spadkiem liczebności i zasięgu lwa. Dobór gatunku sztandarowego może opierać się na rozmaitych metodykach, takich jak marketing społeczny, ekonomia środowiska czy biologia konserwatorska. Wybór zależy od tego, co ceni docelowa grupa odbiorców i jakie są cele projektu, takie jak budowanie świadomości, zbiórka funduszy, promocja ekoturystyki czy ochrona oparta na społecznościach lokalnych.
Przykłady Dobrze znanym przykładem gatunku sztandarowego jest panda wielka (Ailuropoda melanoleuca), widniejąca w logo WWF. Status taki mają również tygrys bengalski (Panthera tigris tigris), słoń afrykański (Loxodonta africana) i słoń indyjski (Elephas maximus). Niektóre gatunki sztandarowe, jak bielik amerykański, związane są z konkretnym kontekstem kulturowym i narodowym. W Polsce za gatunki sztandarowe mogą uchodzić bielik, żuraw czy bocian biały.
+ Wybrane przykłady gatunków sztandarowych Gatunek Region / kontekst Funkcja panda wielka WWF, Chiny globalny symbol ochrony przyrody marmozeta lwia Mata Atlântica, Brazylia symbol ochrony gatunku i jego siedliska tygrys bengalski Azja Południowa symbol ochrony dużych drapieżników krab błękitny Zatoka Chesapeake lokalny symbol ochrony ekosystemu monarcha Ameryka Północna przykład owada w kampaniach ochronnych ryś euroazjatycki Bieszczadzki Park Narodowy symbol obszaru chronionego
Marmozeta lwia Za wzorcowy przykład skutecznego gatunku sztandarowego uchodzi marmozeta lwia (Leontopithecus rosalia) z lasów atlantyckich w Brazylii. Wskutek wylesiania, rozwoju miast i działalności górniczej liczebność tego gatunku spadła w latach 70. XX wieku do poziomu bliskiego wyginięcia. Świadomy strat w różnorodności biologicznej i potrzeby dowartościowania lasu rząd Brazylii przyjął programy ochronne, których najbardziej rozpoznawalnym symbolem stała się właśnie marmozeta lwia. To zwierzę atrakcyjne dla międzynarodowej publiczności, niebudzące lęku wśród miejscowej ludności i odgrywające istotną rolę w rozsiewaniu nasion wielu drzew owocowych. Wielodyscyplinarny program pozwolił uniknąć wyginięcia gatunku, lepiej go poznać dzięki badaniom prowadzonym w ogrodach zoologicznych, ponownie zalesić część Mata Atlântica, zwiększyć świadomość lokalnej społeczności oraz zapewnić profesjonalny monitoring populacji, a także doprowadził do wprowadzenia w życie pewnych przepisów środowiskowych.
Panda wielka thumb|Choć panda wielka jest najbardziej rozpoznawalnym gatunkiem sztandarowym, ochrona jej siedlisk bywała oceniana jako mało skuteczna Panda wielka należy do najbardziej rozpoznawalnych gatunków sztandarowych. W literaturze krytykowano jednak niektóre wczesne programy ochrony jej siedlisk, zwłaszcza tam, gdzie nie uwzględniono presji lokalnych społeczności. W latach 1963–1979 pod naciskiem opinii publicznej utworzono dwanaście rezerwatów mających chronić pandy. W 1980 roku rozpoczęło się trwające dwanaście lat partnerstwo między WWF a chińskim ministerstwem leśnictwa, którego celem były badania biologiczne nad pandą. Mimo tych działań populacje pand w rezerwatach nadal malały, a za najważniejszą przyczynę uznano zaniedbanie wpływu działalności lokalnych społeczności.
Najlepiej znanym przykładem takiego zarządzania jest , utworzony w 1962 roku i w 1980 roku uznany za rezerwat biosfery ze względu na bogatą różnorodność biologiczną i populację pand. W rezerwacie żyła już wtedy niewielka społeczność, która wykorzystywała drewno opałowe do przygotowywania posiłków i ogrzewania domów zimą. W ciągu około trzydziestu lat istotnie ograniczyła ona siedlisko pandy. Liczba pand w rezerwacie spadła ze 145 osobników w 1974 roku do 72 w 1986 roku, podczas gdy liczba ludności wzrosła z 2560 osób w 1975 roku do 4329 w 1998 roku. Mimo ogromnego finansowania ze strony rządu Chin i WWF zarządzanie rezerwatem uznano za porażkę. Do spadku liczebności pand przyczyniły się też inne czynniki: kłusownictwo, surowe wymagania siedliskowe związane z bambusową dietą oraz problemy z rozmnażaniem w niewoli.
W badaniu z 2018 roku wskazano, że spośród dziesięciu najbardziej charyzmatycznych grup zwierząt jedynie panda wielka wykazywała wówczas nieznaczny wzrost liczebności. Autorzy badania zwrócili uwagę na paradoks: powszechne posługiwanie się wizerunkami tych zwierząt wytwarza u odbiorców wrażenie, że są one liczne, przez co maskuje rzeczywisty stopień ich zagrożenia.
Zalety strategii Ochrona gatunku sztandarowego często wymaga ochrony jego siedliska lub rozległego obszaru występowania, dzięki czemu gatunek ten działa niejako jak parasol (nie będąc formalnie gatunkiem osłonowym) dla współwystępujących z nim organizmów, które również korzystają z jego ochrony. Wiele gatunków sztandarowych, jak pandy czy nosorożce, ma duże wymagania terytorialne sprzyjające tworzeniu rozległych rezerwatów. Ponieważ strategia koncentruje się na jednym gatunku, pozwala niekiedy szybko chronić różnorodność biologiczną tam, gdzie potrzebne jest pilne działanie, zapobiegając rychłym wymarciom.
Rozpoznawalne gatunki sztandarowe mogą mieć dla części społeczeństwa wysoką wartość istnienia, co sprzyja wspieraniu ich ochrony. Zaangażowani emocjonalnie ludzie, chcący ocalić cenione i zagrożone zwierzę, mogą mieć realny wpływ, przekazując fundusze. Wiele rezerwatów uzyskuje znaczące finansowanie właśnie dzięki obecności gatunków sztandarowych. Zaangażowanie społeczne wywiera też nacisk na władze: dążenie do ocalenia pandy wielkiej oraz presja wywierana przez WWF skłoniły Chiny do silniejszej ochrony rozległych obszarów.