Transport publiczny – transport dostępny dla ogółu użytkowników, organizowany jako usługa przewozu osób lub jako publicznie dostępny dostęp do środka transportu. W węższym znaczeniu termin bywa utożsamiany z publicznym transportem zbiorowym, obejmującym m.in. autobus, tramwaj, trolejbus, metro i kolej pasażerską. W szerszym znaczeniu może obejmować także promy, taksówki, transport na żądanie, koleje linowe, funikulary oraz wybrane usługi współdzielonej mobilności.
thumb|Węzeł transportu publicznego łączący kolej, tramwaj i autobus w Essen
Termin nie ma jednolitego zakresu we wszystkich państwach. W części systemów prawnych i statystycznych obejmuje przede wszystkim regularne przewozy zbiorowe, natomiast w innych do transportu publicznego lub do powiązanych z nim usług zalicza się także przewozy nieregularne, taksówki, usługi elastyczne lub pojazdy współdzielone.
Zakres pojęcia thumb|Mapa systemu transportu publicznego w metropolii Rio de Janeiro, obejmująca m.in. kolej, metro, BRT, tramwaj, autobusy, kolej linową i funikular
Podstawowym kryterium wyróżniającym transport publiczny jest dostępność dla ogółu użytkowników. W brytyjskiej statystyce podróży tryby transportu są klasyfikowane jako publiczne, jeżeli są zasadniczo dostępne do użytku publicznego, czego przykładami są pociągi, autobusy i taksówki. Jako prywatne traktuje się natomiast środki ograniczone do jednej osoby, gospodarstwa domowego, rodziny lub określonej zamkniętej grupy, np. samochód prywatny, motocykl, ambulans albo autobus szkolny niedostępny publicznie.
W prawie Unii Europejskiej podstawowe regulacje dotyczą usług publicznych w zakresie kolejowego i drogowego transportu pasażerskiego. Rozporządzenie (WE) nr 1370/2007 odnosi się do publicznych usług pasażerskich koleją i drogą, przy czym państwa członkowskie mogą stosować jego zasady także do transportu pasażerskiego po wodach śródlądowych i morskich wodach terytorialnych.
W definicjach słownikowych, encyklopedycznych i urzędowych w różnych językach pojęcie transportu publicznego jest ujmowane na kilka sposobów. W języku angielskim terminy public transport, public transportation, public transit i mass transit odnoszą się najczęściej do systemu pojazdów, takich jak autobusy i pociągi, kursujących regularnie po ustalonych trasach i dostępnych dla publiczności; ujęcie encyklopedyczne terminu mass transit podkreśla natomiast przewóz wielu osób tym samym pojazdem lub zespołem pojazdów. Podobne rozumienie występuje w wielu językach europejskich, przy czym część terminów akcentuje „publiczny” charakter usługi, np. hiszpańskie transporte público, portugalskie transporte público, włoskie trasporto pubblico, niderlandzkie openbaar vervoer, czeskie veřejná doprava, rumuńskie transport public i polskie „transport publiczny”, a część eksponuje jej charakter wspólny, zbiorowy lub masowy, np. francuskie transports en commun, niemieckie öffentliche Verkehrsmittel. Zestawienie tych określeń pokazuje, że „transport publiczny” nie zawsze jest pojęciem tożsamym z „transportem zbiorowym”: w części definicji kluczowa jest dostępność dla ogółu, w części regularna obsługa ustalonych tras, w części przewóz wielu osób jednym środkiem transportu, a w części publiczna organizacja lub finansowanie usługi.
W Polsce występuje ustawowy termin „publiczny transport zbiorowy” oznaczający powszechnie dostępny regularny przewóz osób wykonywany w określonych odstępach czasu i po określonej linii komunikacyjnej, liniach komunikacyjnych lub sieci komunikacyjnej. Tak rozumiany publiczny transport zbiorowy jest więc węższy niż szerokie pojęcie transportu publicznego, ponieważ akcentuje regularność, liniowość i zbiorowy charakter przewozu.
Transport publiczny a transport zbiorowy thumb|Porównanie przepustowości różnych środków transportu
Pojęcia „transport publiczny” i „transport zbiorowy” są często używane zamiennie, ale nie są to pojęcia tożsame. Transport zbiorowy oznacza przewóz wielu pasażerów jednym pojazdem lub zestawem pojazdów, zwykle według rozkładu jazdy, taryfy i ustalonej trasy. Transport publiczny oznacza natomiast dostępność usługi dla ogółu, a niekoniecznie zbiorowy charakter przejazdu.
Z tego powodu autobus, tramwaj, metro i pociąg są zarazem transportem publicznym i zbiorowym, natomiast taksówka lub publicznie dostępny transport na żądanie mogą być transportem publicznym, ale nie zawsze są transportem zbiorowym. Z kolei prywatny autobus pracowniczy może być transportem zbiorowym, ale nie publicznym, jeżeli jest dostępny tylko dla zamkniętej grupy użytkowników.
Transport publiczny jako publicznie dostępna mobilność thumb|Hub mobilności przy dworcu Berlin Südkreuz
W nowszych badaniach nad mobilnością miejską pojęcie transportu publicznego bywa ujmowane szerzej niż publiczny transport zbiorowy. Obok autobusów, tramwajów, metra i kolei analizuje się również usługi, które są publicznie dostępne, współdzielone, zamawiane cyfrowo albo integrowane taryfowo i informacyjnie z klasyczną siecią transportową. Takie podejście nie oznacza prostego utożsamienia roweru publicznego, hulajnogi elektrycznej albo carsharingu z autobusem czy metrem, lecz przesunięcie akcentu z samego „przewozu zbiorowego” na dostęp do mobilności jako usługi publicznie dostępnej.
W literaturze anglojęzycznej takie ujęcie rozwija się przede wszystkim wokół pojęć shared mobility, public transit, mobility on demand i Mobility as a Service. Shared mobility oznacza współdzielone korzystanie z pojazdu, roweru lub innego środka transportu, dające użytkownikom krótkoterminowy dostęp do sposobu przemieszczania się wtedy, gdy jest potrzebny. Do tej grupy zalicza się m.in. carsharing, bikesharing, współdzielone hulajnogi, ridesharing, vanpooling, mikrotransport, przewozy na żądanie i wybrane usługi platformowe.
Istotą tego podejścia jest traktowanie transportu publicznego jako części większego systemu mobilności publicznie dostępnej. W takim systemie użytkownik nie musi posiadać pojazdu, lecz korzysta z różnych usług zależnie od celu podróży, dystansu, kosztu, dostępności i czasu przejazdu. Dlatego rower publiczny, rower elektryczny, hulajnoga współdzielona, skuter współdzielony, mikrobus na żądanie albo carsharing mogą pełnić funkcję uzupełniającą wobec klasycznego transportu publicznego, zwłaszcza na odcinkach pierwszej i ostatniej mili, w dojazdach do stacji kolejowych, przystanków metra i węzłów przesiadkowych.
W koncepcji mobilności jako usługi różne środki transportu są integrowane w jednej ofercie cyfrowej, obejmującej planowanie podróży, rezerwację, płatność i informację pasażerską. W dokumentach dotyczących MaaS wskazuje się na integrację różnych usług transportowych, takich jak transport publiczny, ride-sharing, car-sharing, bike-sharing, scooter-sharing, taksówki i ride-hailing. W tym ujęciu transport publiczny nie jest wyłącznie zbiorem pojazdów kursujących po rozkładzie, lecz rdzeniem zintegrowanego systemu usług mobilnościowych.
Takie podejście zmienia relację między transportem publicznym a transportem indywidualnym. W klasycznym podziale rower, hulajnoga lub samochód były traktowane jako środki indywidualne, przeciwstawiane transportowi zbiorowemu. W ujęciu współdzielonej mobilności część tych środków zachowuje indywidualny sposób użycia, ale traci prywatny charakter własnościowy, ponieważ pojazd jest dostępny kolejno dla wielu użytkowników. Rower publiczny albo hulajnoga współdzielona nie są więc transportem zbiorowym, lecz mogą być elementem publicznie dostępnego systemu mobilności miejskiej.
W badaniach i dokumentach branżowych podkreśla się jednocześnie, że włączenie takich usług do systemu mobilności publicznej wymaga regulacji. Dotyczy to m.in. rozmieszczenia pojazdów, parkowania, bezpieczeństwa użytkowników i pieszych, dostępności dla osób bez smartfona lub karty płatniczej, integracji z taryfą transportu publicznego, wymiany danych oraz odpowiedzialności operatorów. Współdzielona mikromobilność może poprawiać dostęp do transportu publicznego, ale bez odpowiedniej regulacji może także zwiększać konflikty o przestrzeń publiczną i pogłębiać nierówności dostępu.
W konsekwencji we współczesnym opisie transportu miejskiego można wyróżnić trzy poziomy pojęciowe: klasyczny publiczny transport zbiorowy, obejmujący regularne przewozy wielu pasażerów; transport publiczny w szerszym sensie, obejmujący publicznie dostępne usługi przewozowe i usługi na żądanie; oraz publicznie dostępną mobilność współdzieloną, obejmującą także indywidualnie używane, ale współdzielone środki transportu, takie jak rowery publiczne, hulajnogi, rowery elektryczne, skutery i samochody współdzielone. Granica między tymi kategoriami zależy od definicji prawnej, modelu finansowania, dostępności dla ogółu, integracji z systemem miejskim i rzeczywistej funkcji danej usługi w podróżach mieszkańców.
Usługa publiczna i finansowanie thumb|Automat biletowy transportu publicznego w Genewie
Transport publiczny jest często organizowany jako usługa publiczna albo usługa świadczona w interesie publicznym, a nie wyłącznie jako działalność rynkowa nastawiona na zysk. W takim ujęciu celem systemu jest zapewnienie dostępności do pracy, edukacji, ochrony zdrowia, usług publicznych i innych aktywności, także wtedy, gdy dana linia, pora kursowania albo obszar obsługi nie byłyby dochodowe w warunkach czysto komercyjnych.
W Unii Europejskiej usługi publicznego transportu pasażerskiego są powiązane z mechanizmem zobowiązań z tytułu świadczenia usług publicznych. Takie zobowiązania pozwalają właściwym organom publicznym zapewniać przewozy potrzebne społeczeństwu, lecz niemożliwe do utrzymania na zasadach czysto komercyjnych; może to obejmować przyznanie praw wyłącznych, rekompensatę finansową oraz określenie zasad wykonywania usług.
Publiczny charakter transportu nie oznacza, że operatorem musi być wyłącznie podmiot publiczny. Organizator usługi może sam prowadzić przewozy, powierzyć je własnemu operatorowi, zlecić je przedsiębiorcy prywatnemu albo stosować model mieszany. Istotne jest to, że władza publiczna określa zakres, standard, taryfę, ulgi, integrację i finansowanie usługi, a operator wykonuje przewozy na podstawie przyjętego modelu organizacyjnego.
W Polsce zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty, w tym lokalny transport zbiorowy, należy do zadań własnych gminy. Ustawa o publicznym transporcie zbiorowym przewiduje organizowanie przewozów w zależności od ich zasięgu, m.in. jako przewozy gminne, powiatowe, powiatowo-gminne, metropolitalne, wojewódzkie, międzywojewódzkie i międzynarodowe. Oznacza to, że odpowiedzialność za transport publiczny może być rozłożona między różne szczeble administracji, zależnie od obszaru działania i rodzaju przewozów.
Modele finansowania thumb|Związki transportowe i taryfowe w Niemczech
Finansowanie transportu publicznego zwykle łączy kilka źródeł: wpływy z biletów, rekompensaty i dotacje publiczne, środki z budżetów samorządowych i państwowych, podatki celowe, opłaty parkingowe, opłaty za korzystanie z dróg, opłaty od pracodawców lub właścicieli nieruchomości, wpływy reklamowe, dochody z najmu powierzchni oraz środki inwestycyjne z funduszy krajowych i międzynarodowych.
Wpływy z biletów są bezpośrednim źródłem finansowania operacyjnego, ale w wielu systemach nie pokrywają pełnych kosztów świadczenia usług. Wysokość taryfy wpływa jednocześnie na przychody operatora, dostępność usługi, popyt i akceptację społeczną transportu publicznego. Zbyt wysoka cena biletu może ograniczać korzystanie z transportu przez osoby o niższych dochodach, natomiast zbyt niska cena zwiększa potrzebę finansowania ze środków publicznych albo z innych źródeł.