Wanand lub Wanant (awestyjski Vanaṇd, transliterowany także jako Vanant) – zaratusztriański jazata związany w irańskiej kosmologii z gwiazdami stałymiPanaino, 1989, s. 23. Jego imię jest tłumaczone jako „pogromca” lub „zdobywca”Avestan Dictionary. Był szczególnie często przywoływany w modlitwach ochronnych przed dewamiPanaino, The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, s. 32, istotami określanymi jako chrafstraDarmesteter (tłumacz), s. 310 oraz w kontekście obrony przed prześladowaniami i tyraniąDhalla, 1914, s. 131Darmesteter (tłumacz), s. 97. Maneckji Nusserwanji Dhalla zaliczał Wananda do gwiezdnych jazatów, obok Tisztrji, Satawaesy i HaptoiringiDhalla, 1914, s. 100Dhalla, 1938, s. 228.
Awesta W tekstach awestyjskich Wanand pojawia się w Sih-rozag I, Sih-rozag IIDarmesteter (tłumacz), s. 16, jaszcie poświęconym TisztrjiDarmesteter (tłumacz), s. 97 oraz jaszcie poświęconym RasznuDarmesteter (tłumacz), s. 175. Ma także swój dedykowany jaszt, który jest jednym z najkrótszych hymnów z tej kategorii. Stąd James Darmesteter uważał, że pierwotnie nie był to samodzielny utwór, tylko dodatek do Tir Jasztu. Pogląd ten jest dzisiaj odrzucanyPanaino, 1989, s. 22. Jaszt opisuje go jako silnego i energicznego, przypisuje mu szczególną skuteczność w zwalczaniu chrafstra wywodzących się od Arymana. Wanand występuje zazwyczaj w towarzystwie innych gwiezdnych jazatów, przede wszystkim TisztrjiDhalla, 1914, s. 129. W Tir Jaszcie jest wprost nazwany mianem „stworzonego przez Mazdę” (mazdāδāta-). Jest tam też opisany jako silny i zwycięski. Raszn Jaszt powtarza informację o stworzeniu Wananda przez Mazdę.
Kosmologia W irańskiej kosmologii uważano, że gwiazdy stałe są bastionem ustanowionym przez Ahurę Mazdę w kosmicznej walce ze spadającymi gwiazdami, które identyfikowano z siłami dewówPanaino, 1989, s. 24. Ahura Mazda miał mianować czterech wodzów gwiazd dla czterech części niebaHenning, s. 231. Wanand miał być jednym z dowódców i razem z innymi gwiezdnymi jazatami miał prowadzić walkę przeciwko demonicznym spadającym gwiazdom, które uważano za powodujące susze. W literaturze średnioirańskiej Wanandowi przypisywano funkcję strażnika przejść przez masyw gór Alborz, wokół których szczytów miały krążyć Słońce, Księżyc i gwiazdyDhalla, 1938, s. 283Panaino, 1989, s. 26.
Według Mēnōg ī Xrad dewy próbowały atakować przełęcze górskie tego masywu, aby zatrzymać ruch ważnych ciał niebieskich, w tym słońca, i wywołać w ten sposób chaos w świecie ludziE. W. West (tłum.), 1885, s. 91. W czasach sasanidzkich rozwinęły się wierzenia o kolejnej kosmicznej walce – tym razem między gwiazdami stałymi i planetami: gwiazdy utożsamiano z jazatami, a planety z dewamiWcześniej doszło do nadania planetom nazw jazatów - na przykład Marsa nazywano Wahramem (od Weretragny) a Jupitera Ormazdem (od Ahury Mazdy). Mimo demonizacji planet, zachowały one nazwy wzięte od jazatówPanaino, 2019, s. 142. W tych astralnych wojnach Wanand był przedstawiany różnie, zależnie od źródła. Według indyjskiego Bundahisznu Wanand był dowódcą gwiazd południa i walczył z JowiszemPanaino, 1989, s. 26. Według irańskiego Bundahisznu jazata dowodził gwiazdami zachodu, a Škand gumānīg wizār podaje, że jego przeciwnikiem był MarsPanaino, 1989, s. 26D. N. MacKenzie, s. 513.
Identyfikacja astronomiczna Christian Bartholomae i Herman Lommel identyfikowali Wananda z WegąHenning, s. 247Lommel, s. 46. Edward William West i Louis Herbert Gray wskazywali zaś na gwiazdę FomalhautE. W. West (tłum.), 1897, ss. 12 – 13Gray, ss. 166 – 167. Różnica w identyfikacji wynika głównie z rozdźwięku między źródłami. West, opierając się na indyjskim Bundahisznie, który nazywa Wananda dowódcą gwiazd południowych, szukał jasnej gwiazdy w południowej części niebaPanaino, 1989, s. 25. West przyznawał jednak, że identyfikacja ta nie musi być poprawna i może wynikać z błędówPanaino, 1990, ss. 106 – 107. W Bundahisznie irańskim Wanand jest nazwany dowódcą gwiazd zachodnich i badacze są zdania, że ta wersja jest poprawna. Dodatkowym argumentem za nią są badania Henninga nad irańskimi stacjami księżycowymi. Według Henninga pazendzka forma varant odpowiada średnioperskiemu wlndHenning, s. 247.
Uwagi
Przypisy
Bibliografia James Darmesteter (tłum.), „The Zend-Avesta”, vol. 2, The Sacred Books of the East, Oxford, vol. 23, 1883. Maneckji Nusservanji Dhalla, „History of Zoroastrianism”, Nowy Jork, 1938. Maneckji Nusservanji Dhalla, „Zoroastrian Theology - From the Earliest Times to the Present Day”, Nowy Jork, 1914. Louis Herbert Gray, „The foundations of the Iranian religions” w: The Journal of the Cama Oriental Institute, vol. 15, Mumbaj, 1929. W. B. Henning, „An Astronomical Chapter of the Bundahishn” w: The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, nr. 3, 1942, ss. 229 – 248. Herman Lommel, „Die Yäšt's des Awesta”, Lipsk, 1927. D. N. MacKenzie, „Zoroastrian Astrology in the "Bundahišn"” w: Bulletin of the School of Oriental and African Studies, vol. 27, nr. 3, 1964, ss. 511 – 529. Antonio Panaino, „Cosmologies and Astrology” w: Michael Stausberg, Yuhan Sohrab‐Dinshaw Vevaina, Anna Tessmann (red.), „The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism”, Wiley Blackwell, 2015, ss. 235 – 257. ISBN 9781444331356. Antonio Panaino, „L'inno avestico a Vanant” w: Atti del Sodalizio Glottologico Milanese. 28. A.I.O.N. sezione filologico-letteraria, 1989, ss. 21 – 30. Antonio Panaino, „Tištrya. Part I: The Avestan hymn to Sirius” w: Serie orientale Roma, vol. LXVIII-1, Rzym, 1990. Antonio Panaino, „Tištrya. Part II: The Iranian myth of the star Sirius” w: Serie orientale Roma, vol. LXVIII-2, Rzym, 1995. Antonio Panaino, „A Walk through the Iranian Heavens: Spherical and Non-Spherical Cosmographic Models in the Imagination of Ancient Iran and Its Neighbors”, Brill, 2021. ISBN 9781949743142. E. W. West (tłum.), „Pahlavi Texts, Part 1 of 5: The Bundahis, Bahman Yast, and Shayast La-Shayast”, The Sacred Books of the East, vol. 5, Oxford, 1897. E. W. West (tłum.), „Mēnōg ī Xrad”, The Sacred Books of the East, vol. 24, Oxford 1885.
Kategoria:Zaratusztrianizm Kategoria:Mitologia_perska