Venèsiasevente altre grafie anca Venezsia, antigamente scrita in Vèneto come Venexia, AFI: (in italian Venezia, in latin Venetiae, in ingleze Venice) ła ze un comun de 259 736 abitanti, capoluogo de ła città metropoitana de Venexia e de ła region Vèneto. El comun el ciapa rento do sità: ła sità de Venesia, de 79 721 aneme co el sentro storego e łe izołe inte ła łaguna, e ła teraferma de ła sità de Mestre de 179 576 àneme. Ła sità de Venesia ła ze ła cavedal de ła Venesia e dei veneti. El comun el ze el primo de ła rezion par popołasion e superfise.
Ła sità, segondo ła tradision, ła ze nasùa intel 421 e dal 812 ła ze stà ła cavedal de ła Republega Vèneta, che ła ga fata conòser a l'Europa e al Mondo e ła ga fata vìver el so tenpo de pì splendor. Venesia ła ze considerà ła pì beła sità del mondo, oltra che ona de łe pì romanteghe, par łe so carateristeghe urbanisteghe, par el so patrimonio artistego, istorego e cultural e defati l'intiera sità co tuta ła só łaguna ła ze stà declarà, intel 1979, patremonio del'omanedà da l'UNESCO, par sti motivi ła ze na meda tanto vizità da toristi de tut el mondo. Venesia, par łe so carateristeghe ła ze martorià da calche problema cofà łe alte maree e l'alsamento del łivel de l'aqua, el turismo masivo, l'iquinamento e łe grandi navi da crozera che łe navegà par ła łaguna.
Nome Orízene Sta sità ła ze stà ciamà cusì soło dapò che ła ze deventà ła cavedal de ła Republega Vèneta dal nome de sta quà. Ła Venesia ła ze ła tera dei vèneti, dal Garda a l'Istria, fin da i vèneti antighi. Dapò ła conquista łatina, ła Venesia (par łatin Venetia /veˈnɛʦʦja/) ła vien organizà inte ła Venetia et Histria e co riva i greghi inte ła Venetikà (par grego Bενετικὰ, "Venetikà"). Co che ła Venesia Maritima, ła fasia costiera de ła Venesia restà in man dei greghi, ła deventa independente inte el 697, el novo stado vien ciamà Repùblega de Venesia. Ła sità de Venesia no ła jera oncora na sità ugnoła, ma on insenbre de izołoti separài. Intel 812 ła cavedał de ła Repùblega ła vien spostà a Rivoalto, el sentro prinsipal de ła sità che calche an pì tardi ła ciapa el nome de Venesia. Ła sità de Venesia, dónca, ciapa el nome dal stado de ła qual de cavedał, cofà so sinboło.
Zeografia fìzega Teritòrio Dal ponto de vista zeogràfego, el comun de Venèsia el ze dividesto in do parte: ła zona insułar e ła zona de teraferma. Par quel che revarda el ris-cio sìsmego, Venèsia ła ze clasifegada inte ła zona 4, osìa a sismiçità tanto basa.
Clima El clima de Venèsia el se pol definir submediteraneo ła entra inte ła clase Csb. La piovozità ła riva ai so pichi in primavera e in autuno e i ze frecuenti i tenporałi estivi. In inverno no łe ze infrecuenti łe nevegae (ma normalmente ła neve ła tende desolverse rapidamente), tuta-via de note ghe ze de frecuente łe broze, avegnimento che el ciapa anca łe àcue lagunari de łe zone pì interne. L'ełevada umedesa ła połe provocar całighi inte i mezi fredi e sófego in cuełi caldi.
I venti prinsipałi i ze ła bora (NE) domenante inte i mezi invernałi, el siroco (SE) in istà e, manco de frecuente, el garbin (SW).
Dal ponto de vista lejislativo, el comun de Venèsia el entra inte ła "fasa climàtega E" co 2 345 gradi dì, de consevensa el limite màsimo consentio par inpisar i scaldamenti domèsteghi i ze de 14 ore par dì, inte el laso de tenpo che el va dal 15 de otobre al 15 de apriłe.
Dati clima de VenèsiaMeziZenFebMarAprMajZugLujAgoSetOtoNovDisAniTenperatura mèdia del mar °C (°F)9.9(49.8)8.7(47.7)9.9(49.8)13.4(56.1)18.6(65.5)23.4(74.1)25.4(77.7)25.4(77.7)23.6(74.5)19.3(66.7)16.0(60.8)13.2(55.8)17.2(63.0)Mèdia durada del dì9.010.012.014.015.016.015.014.013.011.010.09.012.3Mèdia ìndaze ultraviołeti1235788753214.3Fonte #1: seatemperature.org (avg. sea temperature)Fonte #2: Weather Atlas
Le maree La marea oservada a Venèsia ła połe èsar pensada cofà ła soma de do conponenti: ła marea astronòmega, corełada al moto dei corpi cełesti, prinsipalmente Luna e Sołe, e ła contribusion meteorołòzega gavesta par via del stato de l'atmosfera. In condision normałi ła contribusion meteorołòzega ła ze de basa entità e el liveło che se vede el coinside prosimativamente co ła marea astronòmega. In racuanti cazi ła soma dei efeti de presion atmosfèrega e vento ła połe determenar na contribusion meteorołòzega inportante che ła porta a notévołi base maree o sanò, de contràrio, prodùzar el fenòmano de l'àcua alta.
Fenòmano de l'àcua alta miniatura|sinistra|Àcua alta in Piasa San Marco del 15 de novenbre del 2019 Col tèrmeno de àcua alta se raprezenta inte ła laguna de Venèsia i pichi de marea partegołarmente marcai, tanto da provocar lagamenti inte l'àrea urbana. El fenòmano el ze frecuente soratuto inte el perìodo intrà l'autuno e ła primavera, co che l'alta marea el riva inlagar bona parte de ła sità rendendo difìsiłi i movimenti par całi e canpi. A Venèsia, ła marea che ła sorpasa el lìmite de atension de +80 cm ła vien comunamente denomenada cofà "àcua alta"; in sta cuota i sormonta problemi de trasporto e de viabiłità pedonałe inte i ponti pì basi de ła sità. Co che ła marea ła sorpasa i 100 cm (5% del teritòrio pùblego soto àcua), el fenòmano el scumìsia interesar anca altri percorsi sitadini. Inte ła cuota +110 cm, sù par zo el 12% de ła sità ła ze interesada dai lagamenti. Co che invese se riva ai +140 cm, el va soto àcua el 59% de ła sità.
El fenòmano de l'àcua alta el vien zenerà da ła conbinasion de do fatori prinsipałi: l'alternarse regołare de łe maree unia a na càuza meteorołòzega formada da ła conbinasion de piovia, vento e presion atmosfèrega sora de ła masa marina; l'alta marea eła soła no ła zènara l'àcua alta: ła ze ła sorapozision de sti fatori che, conbinàndose co ła marea astronòmega, ła porta el liveło de l'àcua rivar finmente cuote pì alte e in magnera poco prevedìbiłe. El inalsamento de l'àcua par de sora del liveło de marea el ze un fenòmano normałe inte na conca sarada cofà el mar Adriàtego e el vento che el favorise no el ze tanto ła bora, frecuente a Venèsia, ma el siroco che el fa ła so asion in senso lonzitudenałe sora tuta ła masa d'àcua de l'Adriàtego.
A ła variasion de ła frecuensa dei avegnimenti de àcua alta a Venèsia i ghe contribuise l'eustatismo (inalsamento del liveło del mare) e ła subsidensa (sbasamento del teren par càuze naturałi o antròpeghe). Na volta se pensava che el scavo del Canałe dei Petroji e el profondamento de łe boche de porto (che el ga fato sì che ghe fuse pì scànbio de àcua intrà laguna e mar) łe gavese anplifegà el fenòmano, ponesto-che inte el pasà el zera un avegnimento straordenàrio par ła sità. El ze stà dopo dimostrà che sta spesìfega contribusion ła ghe ze ma inte el totałe ła ze del tuto trascuràbiłe se confronada co tute chełe altre.
Col fin de protèzar ła laguna de Venèsia da àcue alte d'ecesion, dal 2003 ła ze partia ła costrusion del projeto MO.S.E., testà par ła prima volta inte el 3 de otobre del 2020 e da chel momento el vien doparà in protesion da maree che łe sorpasa i 130 cm. El MOSE el susiste inte na sèrie de bariere mòbiłi formae da un nùmaro variàbiłe de paratoje ancorae inte el fondo de łe boche de porto de ła laguna, che łe se alsa in cazo de sorpasamento del liveło predefinio de marea blocando l'afluso de àcua dal mare.
Zeografia pułìtega
Ła sità de Venesia ła xe divixa inte i sie sestièri de Dorsoduro, Santa Cróxe, San Poło, San Marco, Canarégio e Casteło, ła xe sviłupà sora ben 118 ixołéte cołigade da 354 pónti e divixe da 177 tra rii e canałi. A cauxa de ła soa morfołozia el corpo prinsipal de Venesia, se fotografà da l'alto, el ga l'aspèto de un pése.
Ìxołe Infra łe ìzołe più grande recordémo Torseo, Muran, Buran, San Sèrvoło, ła Zueca, San Zorzi Magior, (che parò el fa parte del sestier de San Marco), Pełestrina, Povegia, San Clemente, San Francesco del Dexerto, San Làzaro dei Armeni, San Michièl, Santa Maria de ła Grasia, Sant'Erasmo, łe Vignołe, el Lido de Venesia.
L'ìzoła de San Sèrvoło ła xe de propietà de ła Provincia de Venesia e ła se cata su ła diagonal Piassa San Marco-San Làzaro dei Armeni.
Teraferma El comun de Venesia, se no consideremo ła superfisie de aqua, el se cata su ła teraferma par la magior parte. Ła teraferma ła ga anca paréci più abitanti, a ocio 180.510 Fonte: Comun de Venesia - axornamento popołasion al 09-03-2010 ., a desferénsa de na volta. El séntro storico el xe deventà manco popołà datorno al 1960 e da eora ła fòrbexe ła se ga slargada miga poco. Ultimamente, considerando l'emigrasion anca da łe xone de teraferma verso comuni fora, ła desferénsa no ła xe drio créser. I séntri prinsipałi de ła teraferma i xe Mestre (tèrmine chel pol eser doperà par parlar de tuti sti posti), Marghera, Carpenèo, Malcontenta, Fàvaro Vèneto, Canpalto, Tesèra, Cirignago, Dexe, Zelarin e Trivignan.
Istòria
Ła łaguna de Venesia ła se ga formà torno al 800 v.C., prima ghe jera on anbiente fluvio-pałustre, abità dai vèneti antighi, che i pratichea ła pesca, sunava sal, i se dedichea ai trasporti par mar, al tràfego e a altri mestieri conpagni. Gràsie a łe navi vènete, ła łaguna ła gera el snodo dei tràfeghi che i cołighea el Mediteraneo, soratuto l'Adriàtego e ła Gresia, co'l sentro e el nord del Eoropa Graziano Tavan, Archeołozia della laguna di Venezia, Veneto archeologico, gen 1999.
Co ła conquista romana de gran parte del Mediteraneo, torno al II secoło v.C., ghe ze na ceła redusion de sti tràfeghi fin a l'invazion romana del Vèneto (dal 59 v.C. al 49 v.C.) co i tràfeghi i ga na pì granda redusion. I romani i fa ła centuriasion de tuta ła fasia łagunar, che se pol vèder anca ai nostri dì da łe foto al satèłide. Inte sta epoca i sentri prinsipałi de ła łaguna i ze Altin, so ła strada che da Pàdoa ła portea a Aquiłeja, Cióza eTorseło, ìzołeta a nord del sentro de Venesia dita el so pì vecio insediamento Antonio Rosso, I romani colonizzarono la laguna di Venezia?, Archeołozia viva, ott 1982.
thumb|left|300px|Céxa de San Giacomo de Rialto
Drio l'istoriografia tradisionalła Chronica Altinate scrita serca el 1000, el primo insediamento a Venesia el ze stà Rivo Alto (Rialto de des) fondà el 25 de marso del 421 co ła consacrasion de ła ceza de San Zacometo a Rialto, so łe rive del fondo canal navigàbiłe, ancùo Canal Grando. Ła fondasion de Venesia in verità ła ze stà na roba pì łonga, parvia de łe invazion barbàreghe, i abitanti de ła teraferma i ghe ga catà protesion dapò łe defarénte ondàe de invazion barbàreghe che łe ze cascàe dal V secolo, in partigołar una del 421. Venice Explorer pàxena web
Intel VI secolo, soto el stàbil goerno del Regno dei Ostrogoti, Casiodoro ne dà un detagià quaro de ła vita in łaguna de quei ténpi.
Reunì conpagni a tuta l'Italia a l'inpero co ła pramàtica sansion de Giustinian del 554, i teritori de ła Venetia i ze de nóvo travolti sóto de ła spinta de l'invazion łongobarda del 568, che ła vede el Patriarca de Aquiłegia refugiarse inte ła łaguna de Gravo, Rialto e i altri insediaménti costieri popołarse di pròfughi che i ga abandonà l'entrotera. Nicola Bergamo, Venetia Et Histria, imperobizantino.it
Par scapar via dai invazóri łe popolasion de ła canpagna intorno łe ze emigrà inte łe ìzołete de ła Laguna, ma no so quełe indo' che deso a ghe ze Venesia, ma pì a Nord so l'atual Torseło; questo parché in quełe zone ghe gera za łe capane de pescadori de łe sità romane (Altin so tute, anca parché oncor'ancó el ze ła pì visina a ła Laguna), 'ndo i tegniva tuta l'atresadura. Dapò vari aveniménti sti "łagunari" no i se sentéva pì seguri e par defènderse i se ga rintanà al Lido.Infin i refugiài, che ormai i gera int' una parte de ła Laguna segura, par sfrutar comunque i cołegaménti co ła teraferma in un periodo deso pì tranquiło, i se ga definitivamente trasferìo inte l'ìzoła de "Rivoalto", inte ła zona de l'atual Rialto. Da qui ze stàe abitàe łe ìzołe de l'arcipèlago de Venesia, drìo a fortifegar łe rive co grosi pałi de legno e fango protetivo, che anca ancùo i tien in piè sta sità.