Pàdoa, o Pàdova,La voce di Umberto Marcato un inno alla «Vecia Padova» sul sito web de Il Mattino di Padova (Patavium in latin, Padua in inglexe Padua sol sito web dea Lonely Planet e in todesco Padua sol sito web de Reise nach Italian, Padoue in francexe Padoue sol sito web de La Guide du Routard) ła xe na sità de 208.641 àneme, co una de łe pi vece e grande università d'Europa. Trovandose so 'l croxevia tra e strade che łe va inte el nord-est e che łe vien da Roma e da Miłan, in mexo a 'l Veneto, Pàdoa ła xe el più gran sentro comerciałe de 'l nord-est de l'Italia.
I sensa Ła xe famosa par i so "sensa": -el santo sensa nome el xe Sant'Antonio, parché i padovani i ło ciama soło 'el Santo'; -el prato sensa erba el xe Prà de ła Vałe, che prima de esar bonificá el zera na pałù; -el cafè sensa porte el xe el Pedrochi, che na volta el zera sempre verto; -el "capiteło sensa na cołona" in Piasa de łe Erbe, co ła łegenda ła dixe che ła sia stà fata su da i visentini, ma probabilmente in realtà ła xe stada cavà via o propio gnanca costruìa par parmetar a i cari de pasar; -el "cavało sensa cavałiere" drento de 'l Pałaso de ła Rajon; -el"bo sensa corni", soranome de 'l pałaso de l'università de Padoa, dito "el bo", parché 'l so sìnboło el xe un bucranio, un cragno de un bo sensa i corni; -el canpaniłe sensa cexa, fra via San Fermo e Via Daviła, indove che l'edifiso de ła ceza el ghe xe, ma no l'è pi doparà par i so fini rełijozi da pì de 70 ani.
Istoria Secondo ła tradision, ła fondasion de Pàdova risałe a un grupo de profughi de ła sità de Troia, comandà da Antenore.
Uno dei prinsipai posti dea cultura paleoveneta, ła vecia Pàdova xe stà fondà tacà ai àrxari del fiume Brenta (nel' antichità Medoacus), che a chel tenpo (se pensa fin al 589) el pasava dove uncó ghe xe el Bachiglion. Durante l'Inpero Roman Inte el 49 a.C., Padova ła xe deventà de nome un munisipio roman, par esarlo par davero soło inte el 45 a.C. co ła Lex Julia Municipalis. Durante ła dominasion romana Patavium, come che ła zera ciamà ałora, ła diventa una de łe sità pi riche del'Inpero, grasie anca ai ałevamenti de cavałi. Nel'età de Augusto, Pàdova ła xe parte de ła X Regio che ła gavea come capitałe Aquiłeja, a ła quae ła zera cołegà da ła via Ania che ła partiva da Adria. Del periodo roman resta alcuni ponti, modificai inte el medioevo, i resti de l'arena (visin a ła capeła dei Scrovegni), e terme (na sćianta de piere soto pałaso Storion) e el foro (visin a ła piasa Garibaldi e a ła piaseta Cavour), dove che ghe resta soło na cołona.
Al prinsipio del V secoło a Pàdova se ga stabijio el Praefectus Sarmatarum gentilium, una dee 13 guarnizon de Sarmati a difesa del'inpero. Probàbiłe che ła guarnizon ła fuse dixlocà a Sarmeoła (Sarmaticula), frasion de Ruban e a Sermasa (łocaità de Vigonovo). Inte el 452-453 ła sità la xe stà distruta da ła invasion dei Uni de Atiła. Dal 535 al 553 ghe xe stà ła guera tra Bixansio e i Goti aleài dei Franchi: conquistà dai primi inte el 540 e dopo dai secondi cò Totiła, Pàdova ła xe stà ciapà inte el 568 da Narsete, generałe de Giustinian.
Medioevo thumb|left|El Santo de Pàdoa Dopo ła fin del'Inpero, Pàdova ła ga visto el Brenta canbiar el sò corso co ła ròta del 589, sostituio dal Bachilion. Ła xe stà asedià e conpletamente distruta in tel 601 dai Łongobardi de Agilulfo che, secondo ła tradision, i xe entrai in sità dal Ponte dea Morte, come che el xe ciamà uncó el ponte tacà a via Rudena (che sta par rovina). Monsełexe ła ga rexistio oncora par cualche mexe prima de cascar anca eła in man ai Łongobardi. Un pochi de abitanti i ga sercà de salvarse nea laguna de Venesia, contribuendo a ła nasita, secoi dopo, de Venesia.
En tel 899 Pàdova ła xe stà rasià da i Ungari.
Soło dopo l'ano 1000, Pàdova ga scumisià a riprenderse, afermandose come comune indipendente, anca se ła ga dovuo subire łe devastasion del teremoto del 1004 e, oncora più forte, de queło del 1117, cusì come el incendio grando del 1174. En tel 1164 ła fa parte de ła lega veronexe contro Federico Barbarosa. Dal 1168 (convegno de Lodi) al 1183 (Paxe de Costansa) Pàdova ła fa parte anca dea Lega Łonbarda.
I ani sucessivi i ga visto ła sità aumentare ła só inportansa e i só domíni, in lota continua contro i comuni confinanti. En tel 1222 xe stà fondà ła Università, ła seconda più antica de ła penisoła itałica e una intrà łe prime e più prestijiose d'Europa. A Pàdoa el ga predicà e el xe morto, in tel 1231, Sant'Antonio, , al cuałe i padovani ghe ga dedicà ła grandioxa basiłica. Tra el 1303 e el 1305 Gioto el ga afrescà ła Capeła dei Scrovegni, inestimàbiłe texoro de pitura. L'espansion del comune padovan xe stà interota a più riprexe, in particołare intrà el 1237 e el 1256, da ła sanguinoxa dominasion de Exełin III da Roman, ricordà pa ver fato trucidare inte un dì soło più de diexemiła padoani.
En tel 1318 muta el panorama poitico a Pàdova: scumisia ła Signoria dei Cararexi co l'elesion a Capitan del Popoło de Jacopo da Carara. El secoło dopo, anca se turbà dae continue lote co łe signorie dei comuni tacài e co ła potente Venesia, el xe stà par Pàdova el apice del so splendore, asołuta protagonista del'arte e dea cultura europea grasie a ła prexensa de artisti e leterati come Giusto De' Menabuoi, Guariento, Altichiero e Francesco Petrarca.
En tel 1387 ghe xe stà ła bataja de Castagnaro, considerà una de łe grande bataje del'epoca dei capitani de ventura: Joani Ordełafi e Ostaxio da Poenta, che i conbateva par Verona, i xe stà afondai da Joani Acuto e Checco Noveło Cararexi, chel conbatea par Pàdoa. I zera i últimi bajori miłitari de ła çità, che, in tel 1405 ła se ga inxenocià definitivamente a Venesia dopo na longa e dura łota. A xe ła coxideta "devosion" de Pàdova a Venesia: i últimi Cararexi prigionieri i vien copà co i se catava inte i Pionbi, łe famigeràe gaere venesiane.
Inte el medioevo el munisipio e ła signoria i ga fato scavare łe prinsipałi opere de navigasion de ła provincia de Pàdova: el canałe de Bataja, el Piòvego e e Brentełe.
Rinasimento
thumb|left|Pałasso dea Rajion thumb|left|Piassa dee Erbe
Par quaxi quatro secołi Pàdova, anca se ła zera drio perdar inportansa połitica, a ga godùo dea paxe e de ła prosperità asicurà da ła aministrasion venesiana e de ła łibartà concesa a ła so Università, che a ga riciamà studenti e profasori da tuta Eoropa, intrà i cuałi l'indimenticabie Galileo Galilei.
Dopo el terìbiłe asedio del 1509, durante ła guera anti-venesiana promosa da ła Liga de Canbrai, xe stà conpletà ła çinta muraria, e questo xe stà uno dei pochi avegnimenti degni de nota del periodo. I asalti inperiałi i xe stà tuti respinti sol Bastion Coałonga da nobiłi venesiani, padovani e famosi soldai de ventura come Citoło da Perugia.
Otosento Inte el 1797, Venesia vien conquistà da Napoleone e Pàdova, insieme a tuto el veneto, ła xe stà dà a l'Austria co el tratà de Campoformio, par entrar a far parte, dopo ła disfata napoleonica, del Regno Lonbardo-Vèneto. Inte el 1848, anca Pàdova ła ga visto l'insuresion contro l'occupasion austriaca, in particołare a opera dei studenti universitari: tutora ła data dell'insuresion studentesca, 8 febraro, ła vien festejà. Inte el 1866 Vittorio Emanuele II òcupa e anete, grasie a un plebiscito, ła Venesia Euganea. Cusì Pàdova ła entra inte el Regno d'Itałia.
El Novesento Durante ła Prima guera mondiałe, Padoa a xe stà sede de vari comandi, conprexo queło dea Tersa Armata, subendo de frecuente bonbardamenti aerei. Da un areoporto picenin, a San Pelajio - ora sede de un muxeo del voło, xe partio Gabriełe D'Anunsio pal cełebre propagandistico voło su Viena. Inte el 1918 a Viła Giusti de ła Mandria, nea periferia sud de Pàdoa, xe stà firmà l'armistisio che ga meso fin a ła guerra intrà l'Italia e i Inperi Sentrałi.
Ła Seconda Guera Mondiae e ła Rexistensa Co ła seconda guera mondiałe xe rivà anca a Padova morte e devastasion, co ła perdita, intrà i altri, dei inestimabii dipinti dea Capeła Ovetari de Andrea Mantegna e de Ansuino da Forlì, durante un bonbardamento aereo ałeà l'11 marso 1944: de sti capołavori resta uncó soło qualche framento. Conpagna a xe stà ła sorte pa' i afreschi de ła capeła del podestà, realizài da Fiłipo Lippi, da Nicołò Pizzolo e, ancora, da Ansuino da Forlì. Inportante el xe stà el discorso del retore Concetto Marchesi el 9 novenbre 1943 par l'inaugurasion de l'ano academico, dove chel ga invità i studenti a ciapare łe armi contro el fasismo e el naxismo, xe da anotare che parò ło ga dito dopo de l'8 setenbre.
Pàdova ła xe stà ła sede del Comando Rejonałe Vèneto dea rexistensa, centro de coordinamento del CLN pa tuto el Veneto. Xe stà sto Comando chel ga dà el via al'insuresion del 26 apriłe 1945.
L'Università dei Studi de Padova ła xe stà l'unica università premià co ła medaja d'oro al Vałor Miłitare del Stato italian pai meriti durante ła resistensa.
Ła seconda metà del Novesento I ani dal dopoguera fin uncó, i xe stà par Pàdova de continuo sviłupo econòmego. Grasie a ła favorévołe posision geografica, al centro de importanti vie de comunicasion, ga vuo grande slancio e industrie e i servisi. L'interamento dee riviere (1956-1960) e ła perdita inte el 1954 de alcuni coegamenti feroviari co ła provincia (gestii da ła Società Veneta par le Imprese e Costruzioni Pubbliche nota come Ła Veneta) xe stà uno dei tanti presi che la sità ga dovùo pagare a ła difuxion del trasporto su goma.
Ea crisi sociae e poitica dei ani setanta ga visto el połarixarse dee tension a Padova. El 15 apriłe 1969 na bomba cołocà da Franco Freda e Giovanni Ventura xe esplosa inte el retorato, ałora ocupà dal profesor Opocher. I stesi ga acquistà a ła Valigeria al Duomo e vaìxe utiixàe el 12 dicembre 1969 pa e bombe a Miłan nea sede dea Banca dell'Agricoltura in piasa Fontana e a ła Banca nasionae del Lavoro a Roma.
El 13 genaio 1974 el cołonèo Amos Spiasi, del gruppo teroristico de destra "Rosa dei Venti" vien arestà.
El 17 zugno 1974 e Brigate Rose compie a Padova el só primo omicidio copando dó misini, Grasiano Girałucci e Giusepe Masoła, nea sede del Movimento Sociale Italiano.
El 7 aprile 1979 el sostituto procuratore Pietro Całogero ga fato arestare circa 140 persone aderenti a Potere Operaio e Autonomia Operaia, tra i quai spica i nomi dei profesori universitari Luciano Ferrari Bravo, Toni Negri e Emilio Vesce, oltre che tanti studenti e ricercatori. L'acusa, pasà a ła storia come el teorema Całogero, ga sercà de dimostrare che el grupo de Autonomia el fuse ła faciata legae dée Brigate Rose, e che Toni Negri el fuse l'organixadore del sequestro de Aldo Moro.
El 5 febraro 1981 l'estremista de destra Valerio Fioravanti el ga copà sul'arxare del canae Scaricatore i dó carabinieri Enea Codoto e Luigi Maronexe, che i ło gaveva sorpreso a recuperare armi da un nascondiglio segreto soto aqua. Fioravanti el xe stà suito dopo caturà.
Co ła sigla de Brigate Rose par la costruzione del Partio Comunista Combattente, a Verona, el 17 dicembre 1981, xe stà sequestrà el generae american James Lee Dozier, che el xe stà liberà col blitz dei NOCS a Padova il 28 genaio 1982.
Clima Pàdoa ga un clima subtropegal umido secondo ła clasifegasion Koppen come par ła Pianura Padana. El mar Adriàtego viçin influensa grasie ała so motivasion.
In zenaro ła tenperadura media xe de 3,6°C ła pì bassa in tel l'ano co i dì pi fredi, a lujo e agosto xe rejistra ła pì alta có 23,7°C xornałieri. I vałori xe calcołà a ła stazion meteołogica del Orto Botanico anca se ghe xe n'altra stazion a Łenjaro de ł'ARPAV a men de 10 km de distansa.
In media nevega 15 cm de cumulo par ano in cità. Pàdoa sofre de riscaldamento urbano co el sentro che ga vałori pi alti de 2°C de ła so provinsa. Ghe son tanti dì de nebia d'invèrno co tenperadure soto i 3°C anca in te le ore manco frede de ła zornàda; so diminuesti e capita poco a diferenza de ła bassa Padoàna o el Połexine.