Brudespore (Gymnadenia conopsea) eller engbrudespore er ei plante i brudesporeslekta Gymnadenia i orkidéfamilien (marihandfamilien) Orchidaceae.
Utsjånad Brudespore er ei høgreist plante som kan blir opp mot 50 centimeter høg. Planta har eit aks med blomar som kan variere i farge frå rosaraud til kvit. Leppa er utan teikningar.
Systematikk Brudespore var tidlegare delt inn i to underartar, nominatunderarten G. conopsea ssp. conopsea, kalla engbrudespore, og underarten G. conopsea ssp. densiflora, kalla praktbrudespore. I samband med raudlistevurderinga i 2021 blei dei to underartane vurderte til å være separate artar i brudesporeslekta. Brudespore er no den normerte nemninga for arten G. conopsea, men han blir òg omtalt som engbrudespore. Praktbrudespore er namn på arten G. densiflora, som står på raudlista som nær truga (NT).
Det har òg vore diskutert om svartkurle (Nigritella nigra) skal inlemmast i brudesporeslekta, slik det er gjort i mange klassifiseringer, mellom anna i Sverige, men ein har valt å oppretthalde svartkurleslekta Nigritella som ei eiga slekt.
Suomen Lajitietokeskus (Finlands Artdatacenter) oppgir desse underartane i Finland: nominatunderarten G. conopsea ssp. conopsea (finsk namn ahokirkiruoho) med varietetane G. conopsea ssp. conopsea var. conopsea (finsk namn rusokirkiruoho) G. conopsea ssp. conopsea var. scitula (finsk namn valkokirkiruoho) G. conopsea ssp. alpina (finsk namn lettokirkiruoho)
Utbreiing Brudespore treng kalk i jorda, men kan elles vekse både i skog, på myr og i fjellet, og han er utbreidd over det meste av landet. I raudlistevurderinga (2021) blir brudespore rekna som livskraftig (LC).
Arten finst òg i Sverige (status LC, svensk namn brudsporre), i Danmark (sjælden, dansk namn langakset trådspore) og i Finland (VU, finsk namn punakirkiruoho), alle stader rekna som underart.
Brudespore (engelsk namn common fragrant orchid) er vanleg over det meste av Dei britiske øyane. I den britiske raudlista er arten i 2025 oppgradert frå livskraftig til nær truga (NT), men er framleis rekna som livskraftig (LC) lokalt i England og Wales, og han er ikkje nemnd for tiltak i Skottland. I den irske raudlista har arten status som livskraftig (LC).
I Estland (estisk namn harilik käoraamat) veks brudespore over det meste av landet og er rekna som livskraftig (LC). I Latvia (latvisk namn odu gimnadēnija) veks arten over det meste av landet på fuktig mark. På den latviske raudlista er han klassifisert med usikker status (kategori 4 – nepietiekami pētītas). I Litauen (litauisk namn pievinis plauretis) finst arten spreidd over det meste av landet, mest i nord og aust. Han er rekna som sårbar (VU).
I Benelux er arten (nederlandsk namn grote muggenorchis, fransk namn orchis moucheron) i sterk tilbakegang i Nederland og finst no mest i Limburg. I Flandern i Belgia finst han berre få spreidde stader, medan han i Vallonia er vanlegare i Ardennane. I den nederlandske raudlista er arten rekna som kritisk truga (CR, ernstig bedreigd). I Belgia er han òg rekna som kritisk truga (CR, ernstig bedreigd) i Flandern, men sårbar (VU, vulnérable) i Vallonia. I Luxembourg er han rekna som sårbar (VU).
I Tyskland er arten (tysk namn Große Händelwurz) rekna som nær truga (NT, Vorwarnliste), i Polen (polsk namn gółka długoostrogowa) veks han mest i sør, men ellers spreidd over heile landet og er rekna som nær truga (NT, bliski zagrożenia).
Hybridar Hybriden mellom brudespore og duftspore (Gymnadenia conopsea × odoratissima eller Gymnadenia ×intermedia) har vore registrert i Sverige. Dei tre taksona i brudesporeslekta på Dei britiske øyane som no har status som eigne artar, er førebels ikkje så godt kartlagde. Ein reknar med at brudespore dannar hybridar med både praktbrudespore (Gymnadenia conopsea × densiflora) og grannbrudespore (Gymnadenia borealis × conopsea).
Brudespore kan òg danne ein hybrid med svartkurle, kalla brudekurle eller raudkurle (×Gymnigritella runei, [Gymnadenia runei]), endemisk for Sverige (NT). Dersom ein innlemmar svartkurle i brudesporeslekta Gymnadenia, slik det er gjort i den svenske klassifiseringa, vil hybriden mellom brudespore og svartkurle framstå som ein art i brudesporeslekta, G. ×runei. Når ein, slik Artsdatabanken har gjort, vel å oppretthalde svartkurleslekta som ei eiga slekt, blir dette ein intergenerisk hybrid (hybrid mellom ulike slekter) som får eit eige slektsnamn, ×Gymnigritella:
Brudespore dannar elles intergeneriske hybridar med ei lang rekkje artar frå fleire slekter. Hybriden med fjellkvitkurle (Gymnadenia conopsea × Pseudorchis straminea) er registert nokre stader i Noreg og i Sverige. Hybriden med kvitkurle (Gymnadenia conopsea × Pseudorchis albida eller ×Pseudadenia schweinfurthii) er registrert i Sverige og på Dei britiske øyane i Yorkshire og Skottland. I Sverige er brudespore rapportert å kunne danne ein hybrid med nattfiol (og då helst skognattfiol) (Gymnadenia conopsea × Platanthera bifolia), men funnet er ikkje verifisert. Hybriden med salepsrot (Anacamptis pyramidalis × Gymnadenia conopsea eller ×Gymnanacamptis anacamptis) er observert sporadisk i England.
Hybridar med flekkmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. maculata × Gymnadenia conopsea) er funne på Austlandet, i Trøndelag og nord til Troms og spreidde stader i Sverige. I Nederland (der som Dactylorhiza maculata × Gymnadenia conopsea eller ×Dactylodenia legrandiana) er han truleg utdøydd. Hybriden med skogmarihand (Dactylorhiza maculata ssp. fuchsii × Gymnadenia conopsea eller ×Dactylodenia heinzeliana) er funnen på Austlandet, i Trøndelag og nord til Troms, spreidde stader i Sverige, på Dei britiske øyane, i Estland i Litauen og i Nederland (der med namnet Dactylorhiza fuchsii × Gymnadenia conopsea eller xDactylodenia st-quintinii). Hybridar med grasmarihand (Dactylorhiza incarnata ssp. incarnata × Gymnadenia conopsea eller ×Dactylodenia vollmannii nothossp. vollmannii) er registrerte i Røros og Hattfjelldal i Noreg, spreidde stader i Sverige og to gonger i Cornwall. I Sverige er òg hybriden med blodmarihand (Dactylorhiza incarnata var. cruenta × Gymnadenia conopsea eller ×Dactylodenia vollmannii nothosubsp. raetica) observert. Hybriden med lappmarihand (Dactylorhiza majalis ssp. lapponica × Gymnadenia conopsea eller ×Dactylodenia lebrunii) er han funnen i Røros, og han har òg vore registrert i Sverige. På Dei britiske øyane er det òg funne ein intergenerisk hybrid med smågrønkurle (Dactylorhiza viridis ssp. viridis × Gymnadenia conopsea eller ×Dactylodenia jacksonii) spreidde stader i England.
Referansar
Bakgrunnsstoff
Kategori:Orkidear i Noreg Kategori:Orkidear i Sverige Kategori:Orkidear i Danmark Kategori:Orkidear i Finland Kategori:Orkidear i Storbritannia Kategori:Orkidear i Irland Kategori:Orkidear i Estland Kategori:Orkidear i Latvia Kategori:Orkidear i Litauen Kategori:Orkidear i Nederland Kategori:Orkidear i Belgia Kategori:Orkidear i Luxembourg Kategori:Orkidear i Tyskland Kategori:Orkidear i Polen Kategori:Brudesporeslekta