Kongsmarihand (Dactylorhiza majalis) er ei plante i marihandslekta Dactylorhiza i orkidéfamilien (marihandfamilien). I Norsk raudliste for artar (2021) er ho vurdert som livskraftig (LC) på grunnlag av den vanlegaste underarten i Noreg.
Systematikk og utbreiing Artsdatabanken bruker prinsipielt separate navn på ulike taksonomiske nivå. Denne arten har tidlegare ikkje hatt noko norsk namn i Artsdatabanken, men har fått namnet kongsmarihand, eit namn som tidlegare var brukt om nominatunderarten Dactylorhiza majalis ssp. majalis, som ikkje veks i Noreg.
Kongsmarihand er ikkje monofyletisk, men polyfyletisk. Det vil seie at dei ulike orkideane som er klassifiserte her, ikkje er direkte i slekt med kvarandre. Alle er oppstått på same måte, gjennom hybridisering mellom bleikmarihand og engmarihand, men til ulike tider og på ulike stader. Dei har genetiske likskapar, men klassifiseringa er alt anna enn enkel. Orkidear som av somme blir rekna som underartar eller til og med eigne artar, kan av andre bli avfeide som lokale, tilfeldige variantar. Somme forfattarar avviser heile arten majalis og omtalar dei som separate artar.
Underartane i Noreg er: smalmarihand (D. majalis ssp. sphagnicola) lappmarihand (D. majalis ssp. lapponica) purpurmarihand (D. majalis ssp. purpurella)
I Norden finn vi elles: D. majalis ssp. majalis (nominatunderarten), i Sverige (NT) og Danmark (LC) austersjømarihand (D. majalis ssp. baltica), i Sverige (EN) og Finland (EN, der rekna som eigen art D. baltica) D. majalis ssp. calcifugiens, endemisk for Danmark («sjælden») D. majalis ssp. elatior, i Sverige (EN) D. majalis ssp. integrata, i Sverige (VU) og Danmark (LC)
På Dei britiske øyane finst òg underartane (der rekna som eigne artar): D. majalis ssp. occidentalis, i Irland med namnet D. kerryensis D. majalis ssp. traunsteinerioides, i England, Wales, Skottland og Irland med namnet D. traunsteinerioides
I Finland er underartane rekna som separate artar som samla blir omtalt som toukokämmekkäryhmä («kongsmarihandgruppa»). I Baltikum, Benelux, Tyskland og Polen blir òg underartane rekna som separate artar.
I ei særleg uklar stilling står stormarihand, som er rekna som arten D. praetermissa i den norske Artsdatabanken, i Storbritannia, Benelux, Tyskland og Polen. I Plants of the World Online og i WFO – The World Flora Online er han handsama som underarten D. majalis ssp. praetermissa, men elles rekna inn i D. majalis ssp. integrata som til dømes i Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean.
I Field Guide to the Orchids of Europe and the Mediterranean (2019) har ein definert heile 17 underartar i Europa, mellom dei alle dei før nemnde, og med eit par små avvik er dei same underartane nemnde i Plants of the World Online og i WFO – The World Flora Online. D. majalis subsp. baltica (Klinge) H.Sund. D. majalis subsp. calcifugiens H.A.Pedersen D. majalis subsp. cordigera (Fr.) H.Sund.: nordlege Balkan D. majalis subsp. elatior (Fr.) Hedrén & H.A.Pedersen D. majalis subsp. godferyana (Soó) M.H.J.van der Meer: Frankrike D. majalis subsp. kalopissii (E.Nelson) H.A.Pedersen, P.J.Cribb & Rolf Kühn: nordlege Hellas, Albania D. majalis subsp. lapponica (Laest. ex Hartm.) H.Sund. D. majalis subsp. macedonica (J.Hölz. & Künkele) H.A.Pedersen, P.J.Cribb & Rolf Kühn: Bulgaria, nordlege Hellas, Albania D. majalis subsp. majalis D. majalis subsp. nieschalkiorum (H.Baumann & Künkele) H.A.Pedersen, P.J.Cribb & Rolf Kühn: nordvestlege Tyrkia D. majalis subsp. occidentalis (Pugsley) P.D.Sell D. majalis subsp. pindica (B.Willing & E.Willing) H.A.Pedersen, P.J.Cribb & Rolf Kühn: nordlege Hellas D. majalis subsp. praetermissa (Druce) D.M.Moore & Soó D. majalis subsp. purpurella (T.Stephenson & T.A.Stephenson) D.M.Moore & Soó D. majalis subsp. pythagorae (Gölz & H.R.Reinhard) H.A.Pedersen, P.J.Cribb & Rolf Kühn: Samos i Hellas D. majalis subsp. sesquipedalis (Willd.) H.A.Pedersen & Hedrén: sørvestlege Europa, nordvestlege Afrika D. majalis subsp. sphagnicola (Höppner) H.A.Pedersen & Hedrén D. majalis subsp. traunsteinerioides (Pugsley) R.M.Bateman & Denholm
Notar
Artsnamn knytte til majalis-gruppa i Nord-Europa Ei lang rekkje namn har vore foreslått for svært mange av taksona i denne gruppa, og mange av plantane har vore gitt status som art. Dei fleste av desse artsnamna er no rekna som ugyldige, men somme av dei er framleis i bruk i nasjonal terminologi. Mellom artsnamn som er eller har vore i bruk i Nord-Europa finn vi: D. baltica, i Finland, Baltikum og Polen framleis i bruk, elles rekna til D. majalis ssp. baltica, austersjømarihand D. curvifolia, no rekna inn i lappmarihand D. elata, i Nederland framleis i bruk, uviss status D. kerryensis, i bruk på Dei britiske øyane, elles rekna inn i D. majalis ssp. occidentalis D. lapponica, no D. majalis ssp. lapponica, lappmarihand D. majalis, i Litauen og Benelux framleis i bruk, no helst D. majalis ssp. majalis D. occidentalis, no D. majalis ssp. occidentalis D. osiliensis, i Estland framleis i bruk, elles rekna inn i D. majalis ssp. elatior D. praetermissa, i Noreg (som stormarihand), Storbritannia, Benelux, Tyskland og Polen framleis i bruk, elles rekna inn i D. majalis ssp. integrata D. purpurella, no D. majalis ssp. purpurella, purpurmarihand D. russowi, i Baltikum, Tyskland og Polen framleis i bruk, uviss status D. ruthei, i Estland, Polen og Tyskland framleis i bruk, uviss status D. sphagnicola, i Finland, Nederland, Belgia og Tyskland framleis i bruk, elles rekna som D. majalis ssp. sphagnicola, smalmarihand D. traunsteineri, i Finland, Polen og Tyskland framleis i bruk, elles rekna inn i lappmarihand D. traunsteinerioides, i bruk på Dei britiske øyane, elles D. majalis ssp. traunsteinerioides D. vosagiaca, i Tyskland framleis i bruk, elles rekna inn i lappmarihand
Referansar
Bakgrunnsstoff
Kategori:Orkidear i Noreg Kategori:Orkidear i Sverige Kategori:Orkidear i Danmark Kategori:Orkidear i Finland Kategori:Orkidear på Færøyane Kategori:Orkidear i Storbritannia Kategori:Orkidear i Irland Kategori:Orkidear i Estland Kategori:Orkidear i Latvia Kategori:Orkidear i Litauen Kategori:Orkidear i Nederland Kategori:Orkidear i Belgia Kategori:Orkidear i Luxembourg Kategori:Orkidear i Tyskland Kategori:Orkidear i Polen Kategori:Marihandslekta