A central hidroeléctrica do Tambre é un aproveitamento hidroeléctrico situado no tramo final do río Tambre, no concello coruñés de Noia. Proxectouna o arquitecto Antonio Palacios por encarga da Sociedad General Gallega de Electricidad e a súa construción desenvolveuse ao longo da segunda metade da década de 1920. O edificio de máquinas, resolto como unha gran nave de granito de aparencia catedralicia, converteu o conxunto nun dos elementos máis salientables do patrimonio industrial galego, coñecido como a "catedral industrial de Galicia". A instalación segue a xerar enerxía eléctrica e complétase cun pequeno poboado de vivendas para o persoal, parte de el rehabilitado como establecemento hoteleiro.
Localización
O conxunto érguese nas beiras do río Tambre, a uns catorce quilómetros da vila de Noia e a pouca distancia da desembocadura do río na ría de Muros e Noia. A localización estivo ocupada con anterioridade por unha pesqueira e secadoiro de peixe vinculados ao mosteiro de San Xusto de Toxosoutos, situado a uns cinco quilómetros, que abastecía de lamprea e outras especies á comunidade monástica. Nas inmediacións consérvase unha ponte colgante que une as marxes de Noia e Outes.
Historia
A electrificación de Galicia
A electrificación galega iniciouse en 1882 coa iluminación eléctrica do Arsenal de Ferrol e continuou en 1888 coa de varias rúas de Pontevedra. Ao remate do século XIX completárase o abastecemento do resto das cidades galegas —A Coruña en 1890; Lugo, Santiago e Ferrol en 1894; Ourense en 1895 e Vigo en 1896— e o dalgunhas vilas medianas, entre elas Mondoñedo, onde en 1893 entrou en servizo a primeira central hidroeléctrica de Galicia. Esta primeira etapa caracterizouse pola xeración térmica e pola fragmentación empresarial, cunha compañía e unha rede local por poboación. A segunda fase, xa no século XX, definiuse polo protagonismo das centrais hidroeléctricas e pola aparición de empresas e redes supralocais, proceso que se abriu en 1900 coa fundación da Sociedad General Gallega de Electricidad.
Proxecto e construción
En 1924 a Sociedad General Gallega de Electricidad encargoulle a Antonio Palacios o proxecto das instalacións do Tambre. As obras desenvolvéronse entre 1924 e 1926 segundo a documentación do proxecto Atlas Antonio Palacios, e a central entrou en funcionamento en 1927.
Palacios non se limitou ao edificio de máquinas: proxectou tamén un conxunto residencial que incluía a casa do xefe da central, as vivendas dos mestres e unha escola para os fillos dos traballadores.
Transformacións posteriores
A explotación do salto modificouse ao longo do século XX coa construción, augas arriba, do encoro de Barrié de la Maza, situado entre os concellos de Negreira e Brión, que permitiu regular o caudal do río. O conxunto industrial completouse cunha segunda instalación, denominada Tambre II, que convive coa central orixinal ou Tambre I.
Descrición arquitectónica
O edificio da central constitúe a mostra máis importante da arquitectura industrial de Antonio Palacios en Galicia e un dos exemplos máis claros da súa vertente rexionalista, aínda que non reproduce todos os trazos característicos doutras obras adscritas a esa tendencia. O seu carácter concéntrase no aire de fortaleza medieval e na condición case en bruto do granito empregado. A diferenza doutras construcións do arquitecto, sitúase nunha zona illada, nun paraxe natural polo que discorre o río, o que establece un diálogo entre as formas construídas e a contorna.
A nave principal concibiuse a semellanza dunha nave catedralicia, con amplos ventanais, contrafortes e unha portada rematada en arco de medio punto, disposición que motivou as denominacións de "catedral hidroeléctrica" e "catedral industrial de Galicia".
Características técnicas
A central entrou en servizo cunha potencia de 10.800 kW e a súa posta en funcionamento acompañouse da construción dunha liña de transporte de 66.000 voltios ata Vigo, que conectou o novo aproveitamento coa rede da ría de Vigo, xa unificada desde a década anterior. A magnitude da instalación fixo dela o primeiro gran aproveitamento hidroeléctrico construído en Galicia.
Rehabilitación e usos posteriores
A Dirección Xeral de Turismo da Xunta de Galicia, en colaboración coa compañía eléctrica Unión Fenosa e co apoio do programa europeo LIFE, desenvolveu un proxecto de posta en valor turístico da zona ocupada pola central, no marco do cal o conxunto de vivendas do persoal se rehabilitou como establecemento hoteleiro, denominado Pesquería del Tambre en referencia á antiga pesqueira monástica sobre a que se asenta. Outra das edificacións, coñecida como A Casa dos Frades, acondicionouse para a celebración de eventos, e unha terceira acolle un museo dedicado á lamprea. No recinto exhíbense ademais diversas pezas da maquinaria orixinal da central.
Valoración patrimonial
O conxunto do Tambre é considerado un dos principais monumentos industriais de Galicia e figura entre as obras coas que Antonio Palacios, nado en O Porriño en 1874, deixou pegada no país, xunto co Teatro García Barbón de Vigo, o Templo Votivo do Mar de Panxón ou a casa do concello da súa vila natal. A conmemoración do centenario da súa construción, en 2024 e 2025, renovou a atención sobre o conxunto.
Notas
Véxase tamén
Outros artigos Antonio Palacios Río Tambre Noia Patrimonio industrial
Ligazóns externas Ficha da central no proxecto Atlas Antonio Palacios (en galego)
Categoría:Noia Categoría:Arquitectura de Galicia Categoría:Enerxía Categoría:Río Tambre