A Constitución de Nova Zelandia é o conxunto de leis e principios que determinan o goberno político de Nova Zelandia. A diferenza de moitas outras nacións, Nova Zelandia non ten un único documento constitucional. É unha constitución non codificada, ás veces denominada «constitución non escrita», aínda que a constitución neozelandesa é en realidade unha combinación de fontes escritas e non escritas. A Constitution Act de 1986 ten un papel central, xunto cunha colección doutras leis, orders in Council, cartas patentes, decisións dos tribunais, principios do Tratado de Waitangi, e tradicións e convencións non escritas. Non existe unha diferenza técnica entre as leis ordinarias e o dereito considerado «dereito constitucional»; ningunha lei recibe un status superior. Na maioría dos casos, o Parlamento de Nova Zelandia pode realizar unha «reforma constitucional» simplemente aprobando actos do Parlamento, polo que ten o poder de modificar ou abolir elementos da constitución dentro das limitacións democráticas normativas resumidas no principio de que a elaboración das leis debe reflectir as demandas políticas do electorado. Existen, porén, algunhas excepcións: a Electoral Act de 1993 establece que determinadas disposicións só poden ser modificadas tras un referendo.
Despois de décadas de autogoberno, Nova Zelandia obtivo a independencia legal plena do Reino Unido en 1947. É unha monarquía constitucional cunha democracia parlamentaria. O monarca de Nova Zelandia é o xefe de Estado —representado no Reino de Nova Zelandia polo gobernador xeral— e é a fonte do poder executivo, xudicial e lexislativo, aínda que o poder efectivo está en mans dos ministros procedentes da Cámara de Representantes de Nova Zelandia, elixida democraticamente. Este sistema baséase no «modelo de Westminster», aínda que este termo resulta cada vez menos axeitado debido aos desenvolvementos constitucionais particulares de Nova Zelandia. Por exemplo, Nova Zelandia introduciu un sistema unicameral na década posterior á súa independencia legal.
Fontes da constitución
A constitución inclúe, entre outras, as seguintes fontes: NomeDataTipoDescrición Principios do Tratado de Waitangi 1840 Convencións O Tratado é un acordo celebrado entre os xefes maorís e representantes da Coroa británica. É o «documento fundacional» de Nova Zelandia. As referencias aos «principios do Tratado de Waitangi» aparecen en diversas leis. Manual do Gabinete 1979 Convencións Describe os procedementos do Gabinete e considérase a «guía autorizada para a toma de decisións dos ministros e o seu persoal, así como dos departamentos gobernamentais». Official Information Act 1982 Lei Establece a liberdade de información e a transparencia gobernamental. Cartas patentes que constitúen o cargo de gobernador xeral de Nova Zelandia 1983 Carta patente Describe o papel do gobernador xeral e as funcións do Consello Executivo. Constitution Act 1986 Lei Describe as tres ramas do goberno. Substituíu a New Zealand Constitution Act 1852. Imperial Laws Application Act 1988 Lei Incorpora importantes leis constitucionais británicas ao dereito neozelandés, incluíndo a Magna Carta, a Bill of Rights 1689 e a Act of Settlement 1701. New Zealand Bill of Rights Act 1990 Lei Enumera os dereitos dos cidadáns fronte ao Estado; incorpora ao dereito parte das obrigas de Nova Zelandia derivadas do Pacto Internacional de Dereitos Civís e Políticos. Electoral Act 1993 Lei Describe a elección dos membros do Parlamento. Senior Courts Act 2016 Lei Describe a xurisdición do poder xudicial de Nova Zelandia e constitúe os tribunais superiores de Nova Zelandia, incluído o Supremo Tribunal de Nova Zelandia, como tribunal de última instancia.
Elementos A constitución de Nova Zelandia está non codificada e atópase en documentos xurídicos formais, nas decisións dos tribunais e nas prácticas (algunhas das cales son descritas como convencións). Establece que Nova Zelandia é unha monarquía constitucional, que ten un sistema parlamentario de goberno e que é unha democracia representativa. Cada vez reflicte máis o feito de que o Tratado de Waitangi é considerado un documento fundacional do goberno de Nova Zelandia. A constitución tamén debe ser entendida no seu contexto internacional, xa que as institucións gobernamentais de Nova Zelandia deben ter cada vez máis en conta as obrigas e normas internacionais.
A Constitution Act 1986 describe as tres ramas do Goberno de Nova Zelandia: o Executivo (o Consello Executivo, xa que o Gabinete non ten un status xurídico formal), o lexislativo (a Cámara de Representantes e o Soberano no Parlamento) e o poder xudicial (o sistema xudicial).
Soberano
Segundo a Constitution Act de 1986, Nova Zelandia é unha monarquía constitucional, na que o papel do soberano reinante é tanto xurídico como práctico. O principio fundamental é a democracia, co poder político exercido a través dun parlamento elixido democraticamente —isto exprésase a miúdo como «o monarca reina, pero o goberno goberna mentres conte co apoio da Cámara de Representantes». A parte 1 da Constitution Act describe o «Soberano», o monarca reinante, como xefe de Estado de Nova Zelandia.
A sección 2(1) da lei declara que «O Soberano en dereito de Nova Zelandia» é o xefe de Estado, e a sección 5(1) describe o sucesor do soberano como «determinado de acordo coa lei do Parlamento de Inglaterra titulada The Act of Settlement». Isto significa que o xefe de Estado do Reino Unido en virtude da Act of Settlement 1701 tamén é o xefe de Estado de Nova Zelandia. Porén, en virtude da Imperial Laws Application Act 1988, a Act of Settlement considérase unha lei de Nova Zelandia, que só pode ser modificada polo Parlamento de Nova Zelandia. «A Coroa en dereito de Nova Zelandia» foi separada xuridicamente da monarquía británica tras a adopción por Nova Zelandia do Estatuto de Westminster de 1931 en 1947.
«A Coroa» considérase a encarnación do Estado, co monarca no centro dunha estrutura na que o poder do conxunto é compartido por múltiples institucións do goberno que actúan baixo a autoridade do soberano. O monarca é un compoñente do Parlamento, e o asentimento real é necesario para que os proxectos de lei se convertan en lei. Na práctica, o monarca participa moi pouco nas funcións cotiás do goberno; as decisións relativas ao exercicio dos poderes soberanos son delegadas polo monarca, mediante lei ou por convención, nos ministros da Coroa, ou noutros organismos públicos, excluíndo o propio monarca. Ademais, dado que o monarca non reside normalmente no país, o representante do soberano no Reino de Nova Zelandia e sobre este é o gobernador xeral. O soberano nomea o gobernador xeral por consello do primeiro ministro, quen normalmente consulta o líder da oposición sobre a candidatura. O cargo é principalmente cerimonial, aínda que o gobernador xeral posúe varios «poderes de reserva», como a capacidade de destituír o primeiro ministro en casos excepcionais. A sección 3(1) da Constitution Act establece: «Todo poder conferido ao gobernador xeral por ou en virtude de calquera lei é un poder real exercible polo gobernador xeral en nome do soberano e, en consecuencia, pode ser exercido polo propio soberano ou polo gobernador xeral».
Institucións do Goberno
As ramas lexislativa, executiva e xudicial de Nova Zelandia funcionan de acordo coa Constitution Act 1986 e con diversas convencións non escritas, derivadas do sistema de Westminster.
Nova Zelandia ten unha lexislatura denominada Parlamento de Nova Zelandia, composta polo Rei no Parlamento e pola Cámara de Representantes. Segundo o principio de soberanía parlamentaria, o Parlamento pode aprobar calquera lexislación que desexe. Desde 1996, Nova Zelandia utiliza o sistema de representación proporcional mixta (MMP), que é esencialmente un sistema de representación proporcional con circunscricións uninominais (que poden afectar á proporcionalidade da Cámara, aínda que só nunha medida limitada). Actualmente hai sete electorados maorís reservados para membros elixidos a partir dun censo electoral maorí separado. Porén, os maorís poden optar por votar e presentarse ás eleccións nas circunscricións non reservadas, e varios deles entraron no Parlamento deste xeito.
O Gabinete, que responde ante o Parlamento, exerce a autoridade executiva. O Gabinete constitúe a expresión práctica dun órgano formal coñecido como Consello Executivo. O primeiro ministro, como líder parlamentario do partido político ou coalición de partidos que posúe ou conta co apoio da maioría dos escanos da Cámara de Representantes, preside o Gabinete. A sección 6(1) da Constitution Act 1986 establece: «Unha persoa pode ser nomeada e exercer o cargo de membro do Consello Executivo ou de ministro da Coroa unicamente se esa persoa é membro do Parlamento». O primeiro ministro e todos os demais ministros toman posesión tras recibir un mandamento do gobernador xeral; isto baséase no principio de que todo o poder executivo procede en última instancia do soberano. Un goberno debe ser capaz de obter e manter o apoio da maioría dos deputados para poder aconsellar o gobernador xeral e o soberano; este é o principio do goberno responsable.
A xudicatura de Nova Zelandia é unha xerarquía composta polo Tribunal Supremo de Nova Zelandia, o Tribunal de Apelación de Nova Zelandia, o Tribunal Superior de Nova Zelandia e os Tribunais de Distrito. Todos estes tribunais teñen xurisdición xeral. Existen outros tribunais con xurisdición especializada, entre eles o Tribunal de Emprego, o Tribunal de Medio Ambiente e o Tribunal da Terra Maorí, así como o Tribunal de Familia e o Tribunal de Xuventude, que funcionan como divisións especializadas dos Tribunais de Distrito. Tamén existen diversos tribunais especializados que exercen funcións xudiciais ou cuasi-xudiciais, como o Tribunal de Controversias, o Tribunal de Arrendamentos e o Tribunal de Waitangi.
Dereito O dereito de Nova Zelandia ten tres fontes principais: o common law inglés; determinadas leis do Parlamento do Reino Unido promulgadas antes de 1947 (especialmente a Declaración de Dereitos de 1689); e as leis do Parlamento de Nova Zelandia. Ao interpretar o common law, existe unha presunción refutable a favor da uniformidade co common law tal e como é interpretado no Reino Unido e noutras xurisdicións relacionadas. A non uniformidade xorde cando os tribunais de Nova Zelandia consideran que as condicións locais o xustifican ou cando a lei foi codificada mediante unha lei de Nova Zelandia. O mantemento do Comité Xudicial do Consello Privado en Londres como tribunal de última instancia e a práctica dos xuíces de seguir as decisións británicas, aínda que tecnicamente non estean obrigados por elas, reforzaron esta presunción. O Tribunal Supremo de Nova Zelandia, establecido por lei en outubro de 2003 e que substituíu o Consello Privado para as futuras apelacións, continuou desenvolvendo esta presunción.
O 3 de marzo de 2015 ditouse sentenza na última apelación de Nova Zelandia que foi vista polo Consello Privado.Apelación ante o Consello Privado, Pora (Appellant) v The Queen (Respondent) (New Zealand), sentenza UKPC 9. []
Tratado de Waitangi
O lugar do Tratado de Waitangi na constitución é obxecto de amplo debate. O Tratado non ten un status xurídico inherente, pero é considerado en diversas leis e é visto cada vez máis como unha fonte importante do dereito constitucional.
A Treaty of Waitangi Act 1975 incorporou por primeira vez o texto do Tratado á lexislación (como anexo) e creou o Tribunal de Waitangi para investigar as reclamacións relacionadas coa aplicación dos principios do Tratado. A lei era inicialmente de aplicación prospectiva, pero foi modificada en 1985 para que puidesen investigarse reclamacións que se remontasen á sinatura do Tratado en 1840.