Dywan Dumbara, Dumbara Rata Kalala (; trl. dumbara raṭā kaḷāla, trb. dumbara rata kalala) – rodzaj tradycyjnych mat używanych w celach ozdobnych jako dywany, gobeliny czy poszewki na poduszki, ręcznie wytwarzanych przez członków społeczności zamieszkujących wioski Kalāsirigama i Alōkagama w środkowej części Sri Lanki.
W 2021 roku podczas 16. sesji Międzyrządowego Komitetu ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego tradycyjne umiejętności związane z wyrobem dywanów Dumbara zostały wpisane na listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO.
Charakterystyka
Wytwarzanie mat Dumbara praktykowane jest w wiosce Kalāsirigama (pierwotnie Hénāvala) w dystrykcie Kandy oraz wiosce Alōkagama (pierwotnie Malhäva) w dystrykcie Matale; obie znajdują się w dolinie w środkowej Sri Lance. W 2020 roku rzemiosłem tym zajmowało się 80 rodzin w Kalāsirigamie oraz 37 rodzin w Alōkagamie. Tradycja związana jest z istniejącym od XV do XIX wieku (w tzw. ) obowiązkiem dostarczania przez członków społeczności ozdobnych tkanin na dwór królewski w ramach daniny dla władcy i elit rządzących zwanej . Po zniesieniu w 1832 roku tego obowiązku przez członkowie lokalnej społeczności nadal tworzyli dywany i inne wyroby ze zdobionych tkanin, które były przeznaczone na sprzedaż bądź na użytek własny. W 1988 roku rząd Sri Lanki w uznaniu wkładu lokalnych społeczności w rzemiosło i sztukę o znaczeniu kulturowym nadał obu wioskom ich obecne nazwy. Nazwa wsi Kalāsirigama w dosłownym tłumaczeniu oznacza „wieś wspaniałej sztuki”, a nazwa wsi Alōkagama – „wieś, która rozświetla”.
Proces produkcji Do wytwarzania dywanów Dumbara tradycyjnie używano włókien rośliny z gatunku , która jednak na początku XX wieku stała się na tyle rzadka w tym regionie Cejlonu, że została zastąpiona włóknami pozyskiwanymi z agawy kantalowej (Agave cantula), znanej lokalnie jako Hana. Za pomocą specjalnego zaostrzonego kawałka drewna liście są przyciskane do kłody, aby zeskrobać miąższ i uzyskać włókna, które są następnie przepłukiwane i suszone na słońcu. Kolejnym etapem jest czesanie i barwienie włókien na żółto, czerwono i czarno przy użyciu naturalnych barwników pozyskiwanych z roślin występujących w dolinie Dumbara. Osnowę przędzie się przy użyciu drewnianego krosna tkackiego; prządka owija sobie wiązkę włókien nad lewym ramieniem wokół klatki piersiowej, wyciągając poszczególne pasma włókien z motka. Wzory i motywy tkanin tworzone są przy użyciu wąskiego i płaskiego kawałka drewna (listwy) z otworem na końcu; aby uzyskać pożądany motyw, tkacz najpierw przeciąga oczko listwy przez nicielnice, następnie wkłada w otwór w drewienku pasma włókien wyciągnięte przez nicielnice, a następnie przeciąga cała listwę przez nicielnice. Motywy często inspirowane są wierzeniami buddyjskimi i hinduistycznymi i mają swoje symboliczne znaczenie. Po zakończeniu tkania końce włókien wiązane są ze sobą.
W wytwarzaniu dywanów Dumbara udział biorą zarówno kobiety, jak i mężczyźni. Zbiorem liści Hana tradycyjnie zajmują się mężczyźni, kobiety pomagają im w oddzielaniu włókien od liści. Płukanie, suszenie, czesanie i barwienie włókien pozostaje domeną kobiet. Tkaniem maty zajmują się najbardziej doświadczeni członkowie społeczności, niezależnie od płci.
Transmisja kulturowa Wiedza i umiejętności związane z wytwarzaniem Dumbara Rata Kalala przekazywane są z pokolenia na pokolenie głównie w rodzinach – dzieci uczą się tkania, obserwując i pomagając rodzicom. Istnieje też specjalna ludowa pieśń z 15 zwrotkami, która zawiera instrukcje dotyczące procesu tworzenia mat Dumbara; okres powstania utworu nie jest znany. Umiejętności związane z wyrobem dywanów Dumbara wzmacniają dumę oraz poczucie przynależności do wspólnoty wśród mieszkańców obu wiosek, uznających się za potomków rzemieślników, którzy przed wiekami dostarczali ozdobne tkaniny na dwór królewski.
Przypisy
Kategoria:Kultura na Sri Lance Kategoria:Obiekty z listy niematerialnego dziedzictwa UNESCO Kategoria:Dywany