Ośrodek Zapasowy 9 Dywizji Piechoty (OZ 9 DP) – oddział piechoty Wojska Polskiego.
Formowanie i organizacja Ośrodek Zapasowy 9 Dywizji Piechoty nie istniał w organizacji pokojowej Wojska Polskiego. Był Jednostką mobilizowaną zgodnie z planem mobilizacyjnym „W”, w II rzucie mobilizacji powszechnej w czasie X+6. Jednostką mobilizującą Ośrodek Zapasowy 9 Dywizji Piechoty był 22 pułk piechoty. Ośrodek miał być formowany według organizacji wojennej L.3010/mob.org., ukompletowany zgodnie z zestawieniem specjalności oraz uzbrojony i wyposażony zgodnie z wojennymi należnościami materiałowymi. W skład ośrodka zapasowego ramowo wchodziły:
dowództwo ośrodka zapasowego, kompania gospodarcza ośrodka zapasowego, kompania podchorążych rezerwy ośrodka zapasowego, trzy bataliony ośrodka zapasowego po trzy kompanie strzeleckie i jednej kompanii ckm, pluton przeciwpancerny ośrodka zapasowego, pluton pionierów ośrodka zapasowego, pluton łączności ośrodka zapasowego, pluton zwiadowców ośrodka zapasowego.
Po zmobilizowaniu wszystkich jednostek przewidzianych planem „W” w ramach mobilizacji alarmowej w marcu 1939, w koszarach 22 pułku piechoty i 34 pułku piechoty oraz 35 pułku piechoty pozostały nadwyżki rezerwistów, część kadry oficerskiej i podoficerskiej oraz kontyngent poborowych wcielonych do pułków w marcu 1939. W garnizonie prowadzono szkolenie poborowych i rezerwistów. Z posiadanych w pułku rezerwistów i tych powołanych w dniu 24 sierpnia rezerwistów, zmobilizowano kolejne pododdziały. W ramach mobilizacji powszechnej od dnia 30 sierpnia gromadzono kolejnych rezerwistów w ramach Oddziałów Zbierania Nadwyżek 22 pp, OZN 34 pp i OZN 35 pp. Miejscem organizacji OZ 9 DP miały być koszary 22 pp w Siedlcach, kadrę ośrodka mieli stanowić w większości oficerowie i podoficerowie 22 pp. 11 września z uwagi na silne bombardowanie Siedlec dowódca OZ ppłk Adamus otrzymał rozkaz od dowódcy Okręgu Korpusu nr I gen. bryg. Mieczysława Trojanowskiego ewakuacji ośrodka do Włodawy i tam kontynuowania prac organizacyjnych. Ze względu na zniszczenie torów kolejowych nie odjechały bataliony marszowe pułków dywizji do macierzystych jednostek. Batalion marszowy 22 pp dołączył do ośrodka 11 września. Rozkazem gen. Trojanowskiego, ppłk Adamus miał ze stojących w zatorach transportów pozyskać uzbrojone oddziały oraz ewentualnie broń. Z żołnierzy zebranych z transportów Wojskowego Instytutu Geograficznego sformowany został batalion piechoty w liczbie 700 żołnierzy i wcielony do OZ 9 DP. Rozkazem ppłk Adamusa wieczorem 10 września Siedlce opuścił batalion marszowy 22 pp i gotowe do marszu oddziały OZN 22 pp pod dowództwem mjr Jana Chrzanowskiego, oddziały te pomaszerowały w rejon na południe od Łukowa. Wieczorem 11 września pozostałe jednostki OZ 9 DP z ppłk. Adamusem i mjr. Marianem Świtalskim wyszły z Siedlec.
Ośrodek w składzie jednostek ewakuowanych z Siedlec podjął marsz trasą przez Łuków, Radzyń Podlaski, Włodawa, do miejscowości Wólka Chrypska. Do OZ 9 DP w dniu 15 września dołączył w Wólce Chrypskiej OZN 34 pp liczący około 1000 żołnierzy, a w dniu 16 września część OZN 35 pp. Każdy OZN składał się z dwóch batalionów, w jednym grupowano żołnierzy młodego rocznika wcielonych w marcu 1939, drugi batalion z pozostałych z mobilizacji żołnierzy rezerwy. Z odpowiednią ilością oficerów i podoficerów służby stałej oraz podchorążych. W dniach 15 i 16 września dokonano reorganizacji ośrodka, zwolniono 16 września żołnierzy którzy nie posiadali umundurowania i uzbrojenia. Część żołnierzy OZN 35 pp, która nie zdołała dołączyć do Ośrodka Zapasowego pomaszerowała wkierunku Chełma Lubelskiego. 17 września rano OZ 9 DP wyruszył w marsz za Bug w kierunku Kowla. Po dotarciu do wsi Kukuryki około 30 kilometrów na północny-zachód od Kowla, ośrodek dowiedział się o sowieckiej agresji na Polskę. Po otrzymaniu tej informacji OZ 9 DP podjął natychmiastowy marsz w stronę Bugu. Przeprawił się przez Bug na przeprawie pod Horodłem i dołączył do Grupy „Kowel” płk dypl. Leona Koca.
Działania bojowe Od 18 września Ośrodek Zapasowy 9 Dywizji Piechoty wszedł w skład Grupy „Kowel” jako podgrupa lub inaczej pułk ppłk. Władysława Adamusa liczący dwa bataliony z żołnierzy OZN 22 pp i jeden z żołnierzy OZN 34 pp. Pułk ppłk Adamusa maszerował w składzie kolumny północnej grupy w kierunku Bugu. W trakcie marszu był ostrzeliwany przez uzbrojone bojówki ukraińskie. W dniu 19 września po południu przeprawiła się przez Bug na północ od Horodła w rejonie Korytnica-Bereźnica. Po przeprawie oddziały grupy odpoczywały na zachodnim brzegu Bugu. Podgrupa ppłk. Adamusa 20 września zajęła rejon na północ od podgrupy ppłk. Pokornego, który zajął obronę na wzgórzach w pobliżu wsi Liski. Podgrupa ppłk Adamusa została poddana reorganizacji i uporządkowano jej strukturę dowodzenia, zorganizowano wyżywienie żołnierzy. 21 września rano podgrupa ppłk. Adamusa maszerowała jako straż przednia głównej kolumny Grupy „Kowel”, za nią podążała podgrupa ppłk. Pokornego. Kolumna maszerowała poprzez Annopol, Teratyn, Uchanie, Wojsławice, w kierunku Krasnegostawu. W oddzielnej kolumnie maszerowała podgrupa ppłk Kiszkowskiego. Tempo marszu uzależnione było od odwrotu wojsk niemieckich za San i Wisłę na mocy porozumienia niemiecko-sowieckiego.
Nad ranem 22 września podgrupa (pułk) ppłk. Adamusa dotarła do miejscowości Uchanie, gdzie stanęła na postój. Tam płk dypl. Leon Koc dokonał reorganizacji kwestii zaopatrzenia intendenckiego przez jego scentralizowanie i sposób dystrybucji do oddziałów. Zbędny tabor i sprzęt odesłał do Chełma Lubelskiego, gdzie ustanowił komendę garnizonu. Z Chełma natomiast dostarczono z tamtejszych magazynów nieco uzbrojenia, amunicji, umundurowania i żywności. Podczas zajmowania Uchania przez podgrupę, uwolniono grupę kilkunastu rozbrojonych i uwięzionych żołnierzy polskich pod strażą żydowskiej bojówki komunistycznej. Schwytanych z bronią bojówkarzy rozstrzelano na miejscu. Pułk ppłk. Adamusa w składzie kolumny głównej grupy, jako jej straż tylna wykonał marsz z Uchań poprzez Pielaki, Ornatowice, Grabowiec docierając przed południem 23 września do Kolonii Czartoryja. W kierunku Zamościa i Hrubieszowa wysłano podjazdy kawalerii celem rozpoznania odchodzących oddziałów niemieckich i ewentualnie podchodzących oddziałów sowieckich. W wyniku rozpoznania uzyskano informację o podchodzeniu oddziałów sowieckich od południowego wschodu. Dowódca grupy zdecydował się na podjęcie marszu w kierunku północno-zachodnim.
Rano 24 września pułk ppłk. Adamusa nadal maszerował w kolumnie za pułkiem ppłk. Pokornego przez Grabowiec-Górę, Wolicę Uchańską, Hajowniki, Lipinę Nową, Skierbieszów. Grupa zatrzymała się na postój w lesie na północny-zachód od Skierbieszowa. Straż tylną stanowiła kawaleria. Od świtu 25 września pułk OZ 9 DP podjął dalszy marsz na zachód przez Majdan Murowany, Majdan Drewniany, Izbicę, Tarnogórę, Wirkowice, Majdan Borowski, dotarł do Majdanu Kobylańskiego, gdzie zatrzymał się na odpoczynek. Po czym podjęły marsz przez Kolonię Borów, Czystą Dębinę, Antoniówkę dotarł do rejonu Pilaszkowice-Żółkiewka, gdzie wraz większością grupy stanął na nocleg. W dniu 26 września Grupa „Kowel” podporządkowała się dowódcy zgrupowania płk. dypl. Tadeuszowi Zieleniewskiemu. Nastąpiła koncentracja pozostałych dwóch grup. Pułk ppłk. Adamusa wraz resztą grupy przemieścił się w kierunku zachodnim i zatrzymał się na obszarze Bychawa, Kosarzew, Krzczonów, Giełczew.
27 września zapadła decyzja przebijania się z rejonu Krasnegostawu w kierunku południowym, ku granicy węgierskiej. Tego dnia żołnierze odpoczywali, ulewny deszcz zminimalizował działania lotnictwa i wojsk obu agresorów, z uwagi na trudny gliniasty teren. 28 września marsz rozpoczęło Zgrupowanie płk. Zieleniewskiego w kierunku południowo-zachodnim, w jego składzie Grupa „Kowel” stanowiła skrzydło prawe zgrupowania. Z rejonu Bychawa, Krzczonów wyszła kolumna wschodnia grupy z pułkiem ppłk. Pokornego i pułkiem ppłk. Adamusa, maszerowano przez Zakrzew, Batorz Ordynacki, Wierzchowiska wzdłuż rzeki Sanna na Modliborzyce. Od świtu 29 września Grupa „Kowel” uzyskała kontakt bojowy z oddziałami niemieckiego VII Korpusu Armijnego. Jako pierwszy do walki przystąpił dywizjon kawalerii i pułk (podgrupa) ppłk Kiszkowskiego. Pułk ppłk. Adamusa osłaniał bój o Szastarkę i Polichną Górę od strony zachodniej. Sukcesywnie do walk został włączony pułk ppłk. Adamusa, odpierał niemieckie natarcia 27 Dywizji Piechoty w rejonie Modliborzyc. Oddziały niemieckie dążyły do rejonu Dzwoli i Janowa Lubelskiego, gdzie pozostałe dwie grupy płk. Zieleniewskiego okrążyły oddziały niemieckie. O świcie 30 września pułk ppłk. Adamusa maszerował w środku kolumny grupy za pułkiem ppłk. Pokornego, po jednej drodze gruntowej przez Andrzejów i Rataj Ordynacki na Janów Lubelski. Z uwagi na zmienioną sytuację operacyjną, Janów Lubelski został już zajęty przez oddziały niemieckiej 27 DP, postanowiono ominąć go. Pułk OZ 9 DP stanowił odtąd straż tylną kolumny grupy ubezpieczając tabory. Po walkach z niemieckimi pododdziałami, kolumna grupy pomaszerowała w kierunku Andrzejów, Godziszów i Branew. Oddziały sowieckiej 140 Dywizji Strzelców obsadziły część drogi Frampol-Janów Lubelski. Natarcie piechoty grupy odrzuciło sowiecki 445 pułk strzelców ze 140 DS w kierunku Konstantów, Dzwola. Większość grupy w tym pułk OZ 9 DP przeszło przez Krzemień na Krzemień-Gwizdów i Flisy. Sowieckie przeciwnatarcie rozbiło i rozproszyło podgrupę ppłk. Górnasiewicza Pułk ppłk. Adamusa maszerował wschodnią lizjerą lasu Krzemienia. Na swojej drodze napotkał najsilniejszą obronę we wsi Krzemień. Czołowe natarcie na wieś Krzemień natrafiło na ciężki ostrzał broni maszynowej i artylerii. Ponawiane natarcia nie przyniosły powodzenia w rezultacie pułk poniósł ciężkie straty, a reszta pułku została rozproszona. Około północy 30 września na 1 października pułk OZ 9 DP przestał istnieć.
Tylko niewielkie grupki dołączyły do pułku ppłk. Pokornego. 2 października grupki żołnierzy pułku złożyły broń przed wojskami sowieckimi w Momotach Górnych i Domostowie wraz z pozostałą częścią Zgrupowania płk. dypl. Tadeusza Zieleniewskiego.
Obsada personalna OZ 9 DP Dowództwo OZ dowódca - ppłk Władysław Antoni Adamus kwatermistrz - mjr Jan Chrzanowski lekarz - mjr dr Leopold Chalawa oficer materiałowy - kpt. Czesław Łagutka oficer gospodarczy - kpt. Juliusz Leon Tatkowski dowódca OZN 22 pp - mjr Marian Michał Świtalski oficer mobilizacyjny - kpt. Romuald Nowicki zastępca oficera mobilizacyjnego - por. Jan Jarnicki oficerowie OZN 22 pp - mjr Mieczysław Bero, kpt. Wacław Wiśniewski, por. Włodzimierz Krasucki, por. Marian Seweryn Strzyżowski, por. Antoni Kazimierczak, por. Piotr Paweł Kubiej, por. Bolesław Pawlina, ppor. Grzegorz Lwowicz-Kostrzyco, ppor. Michał Paśnik, ppor. Kazimierz Teodor Wierzbicki (dowódca kompanii strzelców), ppor. Tadeusz Jan Trybowski (dowódca kompanii ckm), ppor. Edmund Maurycy Goldgrun (dowódca plutonu w 5 kompanii strzelców), sierż. pchor. rez. Bohdan Olszewski, pchor. rez. Tadeusz Łukaszewski, pchor. rez. Zygmund Sachanowicz. dowódca OZN 34 pp - mjr Alojzy Brzozowski oficer mobilizacyjny - kpt. Wacław Barański, zastępca oficera mobilizacyjnego - kpt. Stanisław Bardziński oficerowie OZN 34 pp - kpt. Aleksander Stoma, ppor. Józef Maciej Kalita dowódca OZN 35 pp - mjr Tadeusz Leśniak zastępca dowódcy OZN 35 pp - kpt. Tadeusz Troszkiewicz adiutant OZN 35 pp - ppor. Aleksander Wincenty Pawłowicz oficer mobilizacyjny - por. Leon Liskiewicz zastępca oficera mobilizacyjnego -por. Marcelin Małyszewicz dowódca I batalionu (młody rocznik) - kpt. Piotr Pryszmont dowódca 1 kompanii strzelców - ppor. Artur Walla dowódca 2 kompanii strzelców - ppor. Bolesław Turkiewicz dowódca 3 kompanii strzelców - chor. Franciszek Narożny dowódca kompanii ckm - NN dowódca II batalionu (rezerwa) - kpt. Zygmunt Pogorzelski dowódca 4 i 5 kompanii strzelców - NN dowódca 6 kompanii strzelców - ppor. Witold Piotrowski