Sir Erik Christopher Zeeman (ur. 4 lutego 1925 w Jokohamie, zm. 13 lutego 2016 w Woodstock) – brytyjski matematyk, znany z prac w dziedzinie i oraz z popularyzacji teorii katastrof (działu matematyki opisującego, jak niewielka zmiana warunków może wywołać nagły, skokowy przeskok stanu układu). W 1964 założył wydział matematyki na nowo powstałym Uniwersytecie Warwick, który pod jego kierownictwem stał się ośrodkiem badań topologicznych. Od 1975 był członkiem Royal Society, a w 1991 otrzymał tytuł szlachecki.
Zeeman popularyzował też matematykę: w 1978 wygłosił telewizyjny cykl , z którego wyrosły zajęcia mistrzowskie dla uczniów. W latach 1986–1988 był prezesem , w latach 1988–1994 profesorem geometrii w , a w latach 1988–1995 dyrektorem w Oksfordzie. Jego imieniem nazwano oraz budynek matematyki na Uniwersytecie Warwick.
Życiorys Młodość i wykształcenie Zeeman urodził się w Japonii, jako syn Duńczyka z Aarhus, Christiana Zeemana, i Brytyjki Christine Bushell. Rok po jego narodzinach rodzina przeniosła się do Anglii. Uczył się w w Horsham w hrabstwie West Sussex. W latach 1943–1947 służył jako oficer w Royal Air Force. Szkolono go na nawigatora bombowca do lotów nad Japonią, lecz nie wziął udziału w działaniach bojowych. Studiował matematykę w Christ’s College w Cambridge, lecz podczas służby w lotnictwie zapomniał wiele ze szkolnej matematyki.
Doktorat uzyskał w 1953 na Uniwersytecie w Cambridge, pod kierunkiem . Jego rozprawa nosiła tytuł Dihomology. Został wówczas członkiem Gonville and Caius College, a w 1955 wykładowcą () w Cambridge. W Gonville and Caius był tutorem oraz Johna Hortona Conwaya.
Cambridge, Warwick i Oksford Podczas pracy w Cambridge spędził rok za granicą na Uniwersytecie Chicagowskim i w Princeton jako stypendysta Harknessa, a następnie przebywał w Institut des hautes études scientifiques. W 1964 założył wydział matematyki na nowym Uniwersytecie Warwick, a w 1966 – wspólnie z Jamesem Alexandrem Greenem, dzięki grantowi – tamtejsze centrum badań matematycznych (). Jak sam powiedział: „Miałem 38 lat i wypracowałem dość zdecydowane poglądy na to, jak kierować wydziałem i stworzyć Instytut Matematyki: chciałem połączyć elastyczność wyboru, powszechną na większości uczelni amerykańskich, z opieką tutorską charakterystyczną dla Oksfordu i Cambridge”.
Zeeman kierował wydziałem w sposób nieformalny i szybko zbudował silną grupę badawczą w topologii. Pierwszych sześciu zatrudnionych przez niego pracowników zajmowało się topologią, co od razu uczyniło wydział konkurencyjnym międzynarodowo. Następnie zatrudnił kolejnych sześciu specjalistów z algebry, sześciu z analizy matematycznej i sześciu z matematyki stosowanej. Doktorantom umożliwił prowadzenie zajęć ze studentami w parach, na wzór systemu tutorskiego z Oksfordu i Cambridge. Pozostał w Warwick do 1988, jednak w latach 1966–1967 był profesorem wizytującym na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley. W 1990 przewodniczył komitetowi nadzorującemu utworzenie w Cambridge.
W 1988 Zeeman został dyrektorem () Hertford College w Oksfordzie, którą to funkcję pełnił do 1995. W następnym roku został honorowym członkiem Christ’s College w Cambridge. W latach 1988–1994 był profesorem geometrii w Gresham College. Zmarł 13 lutego 2016 w Woodstock.
Działalność naukowa Topologia i teoria węzłów Główny wkład Zeemana w matematykę dotyczył topologii, w szczególności teorii węzłów i topologii kawałkami liniowej (PL), a także układów dynamicznych.
Jego rozprawa doktorska opisywała nową teorię nazwaną „dihomologią” – strukturę algebraiczną związaną z przestrzenią topologiczną, zawierającą zarówno , jak i , i wprowadzała Zeemana – punktem wyjścia dla późniejszego rozwoju przez i .
Technikę wchłaniania () w topologii kawałkami liniowej zapoczątkował , a Zeeman znacząco ją rozwinął, posługując się odmiennym ujęciem niż Stallings. Techniki tej użył w dowodzie PL-wersji hipotezy Poincarégo w wymiarach większych niż cztery. W pracy opublikowanej w 1964 Zeeman wykazał także, że przyczynowość w szczególnej teorii względności, wyrażona przez zachowanie częściowego porządku, jest wyznaczona dokładnie przez transformacje Lorentza.
Teoria katastrof i układy dynamiczne Po 1966 badania Zeemana zwróciły się ku układom dynamicznym, do czego skłonili go czołowi badacze tej dziedziny, w tym Stephen Smale i René Thom, którzy obaj przebywali w Warwick. Podczas urlopu naukowego spędzonego z Thomem w Institut des hautes études scientifiques w Bures-sur-Yvette koło Paryża zainteresował się teorią katastrof. Po powrocie do Warwick prowadził kurs z teorii katastrof dla studentów, który cieszył się dużym zainteresowaniem. W 1973 przeprowadził kurs magisterski, podając pełny dowód klasyfikacji elementarnych katastrof Thoma. Opierał się przy tym głównie na niepublikowanym manuskrypcie autorstwa z 1967. Notatki z kursu opracował wspólnie z , a następnie opublikowano je w materiałach konferencji o teorii katastrof w Seattle w 1975 oraz w wydanym w 1977 zbiorze prac Zeemana. W 1966 i 1974 Zeeman wygłaszał referaty na zaproszenie podczas Międzynarodowego Kongresu Matematyków.
Zeeman był szczególnie aktywny w propagowaniu zastosowań matematyki, zwłaszcza teorii katastrof, w biologii i naukach o zachowaniu.
Krytyka zastosowań teorii katastrof Szerokie zastosowania teorii katastrof do zjawisk z biologii, ekonomii i nauk społecznych proponowane przez Zeemana spotkały się z krytyką. W 1977 Hector Sussmann i Raphael Zahler argumentowali w „Nature”, że wiele takich modeli opiera się na „błędnym rozumowaniu, naciąganych założeniach, mylnych wnioskach i przesadzonych deklaracjach”, a rok później rozwinęli ten zarzut w obszernym studium w czasopiśmie Synthese. Krytyczną recenzję zbioru prac Zeemana o teorii katastrof opublikował w 1978 Stephen Smale. Według biografa Zeemana, Davida Randa, recenzja Smale’a była dla Zeemana bolesna – tym bardziej że darzył jego matematyczne dokonania dużym szacunkiem – lecz odpowiedział on na te zarzuty. René Thom w późniejszych pracach dystansował się od części zastosowań teorii katastrof rozwijanych przez Zeemana.
Popularyzacja matematyki W 1978 Zeeman wygłosił telewizyjny cykl , po raz pierwszy w historii tego cyklu poświęcony matematyce. Zainteresowanie wykładami przyczyniło się do powstania programu zajęć mistrzowskich z matematyki (), z czasem rozszerzonego o inżynierię i informatykę, prowadzonego dla młodzieży w Wielkiej Brytanii. Zeeman jest znany szerszej publiczności przede wszystkim z popularyzacji teorii katastrof, której twórcą był René Thom.
Nagrody i wyróżnienia + Wybrane funkcje i wyróżnienia Rok / lata Funkcja lub wyróżnienie Instytucja 1975 członek () Royal Society 1982 London Mathematical Society 1986–1988 prezes (63.) London Mathematical Society 1987 pierwszy wykładowca Fordera London Mathematical Society 1988 Medal Faradaya Royal Society 1991 tytuł szlachecki (Knight Bachelor) – 2003–2004 prezes 2006 Medal Davida Crightona London Mathematical Society i
W 1975 Zeeman został wybrany na członka Royal Society, a w 1988 otrzymał tego towarzystwa. W latach 1986–1988 był 63. prezesem London Mathematical Society i wygłosił 18 listopada 1988 mowę prezydencką . W 1982 otrzymał przyznawaną przez to towarzystwo , a w 1987 był jego pierwszym wykładowcą Fordera. W ramach odznaczeń urodzinowych z 1991 otrzymał tytuł szlachecki (Knight Bachelor). W 2003 objął funkcję prezesa , a swoją książkę Three-dimensional Theorems for Schools oparł na mowie prezydenckiej z 2004. Honorowym członkiem tego stowarzyszenia został w 2006. We wrześniu 2006 London Mathematical Society oraz Institute of Mathematics and its Applications przyznały mu za zasługi dla matematyki i społeczności matematycznej. Zeeman był drugim laureatem tego wyróżnienia.
Upamiętnienie mały|Christopher Zeeman na Uniwersytecie Warwick w 2009 Imieniem Zeemana nazwano budynek matematyki i statystyki Uniwersytetu Warwick (Zeeman Building).
Imieniem Zeemana nazwano także (), przyznawany przez London Mathematical Society oraz Institute of Mathematics and its Applications. Wyróżnienie ma na celu uhonorowanie matematyków, którzy wyróżnili się w popularyzowaniu matematyki i angażowaniu szerokiej publiczności. Mogą je otrzymać matematycy czynni w badaniach, nauczaniu lub zastosowaniach matematyki w dowolnym sektorze.
Życie prywatne W 1960 Zeeman poślubił Rosemary Gledhill. Mieli pięcioro dzieci: trzech synów i dwie córki, które również zajęły się działalnością naukową – matematyczkę oraz badaczkę literatury .
Wybrane publikacje
Przypisy
Linki zewnętrzne
Erik Christopher Zeeman w bazie zbMATH
Kategoria:Brytyjscy matematycy Kategoria:Brytyjscy matematycy XX wieku Kategoria:Brytyjscy matematycy XXI wieku Kategoria:Topolodzy Kategoria:Brytyjscy popularyzatorzy nauki Kategoria:Członkowie Royal Society Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu w Cambridge Kategoria:Rycerze Kawalerowie Kategoria:Oficerowie RAF Kategoria:Ludzie urodzeni w Jokohamie Kategoria:Urodzeni w 1925 Kategoria:Zmarli w 2016