El Prinçipà de le Asturie o Asturie (en spagnoło: Principado de Asturias, in asturian: Principáu d'Asturies o Asturies) l'è na comunità autonoma formà da na soła provinçia situà inte el nord de ła Spagna. El nome de Prinçipato l'è dovùo a raxoni storiche e l'erede al trono spagnoło el se forgia oncora ancó del titoło de Prinsipe de łe Asturie.
Bagnà dal golfo de Bizkaia a nord, ła confina a est co ła Cantabria, a sud co ła Castilia e Leon e a ovest co ła Gałisia.
Ła popołasion ła supera de poco el miłion de abitanti, co na densità de 101,4 ab./km² (2007), al 13º posto sul total spagnoło. Capital l'è ła sità de Oviedo, in asturian Oviéu, mentre ła più popołà l'è Gijón (Xixón). Łe łéngue prinçipałi de ła comunità i'è el spagnoło e l'asturian o bable, che el gode de na particołare protesion.
Xeografìa e clima left|thumbnail|I Picos de Europa, dal Parco Natural de Redes. Diçenbre 2004 Ła cordiłiera cantabrica ła fa da confin natural intrà łe Asturie e ła provinçia de León a sud. Inte ła so parte orientałe, el Parco Nasional Picos de Europa el prexenta łe piasè alte e tra łe più spetacołari montagne, rivando a 2648 metri al pico Torrecerredo. Altre carateristiche de sta cadena prevałentemente calcarea i'è el Parco Natural de Redes inte ła parte çentro-orientałe, el Parco Natural de las Ubiñas al çentro a sud de Oviedo e el Parco Natural de Somiedo a ovest. Łe montagne cantabriche łe ofre oportunità par difarenti atività, come caminade, alpinixmo, sci e spełeołogia, e łe se estende par 200 km in totałe, fin a ła Gałisia a ovest e ła Cantabria a est.
El łitoral asturian l'è estexo, co sentenara de spiaie, insenature e grote marine naturałi. Exenpi notevołi i include ła Playa del Silencio visin al paexeto de pescatori de Cudillero (a ovest de Gijón), cosita come łe tante spiaie intorno a Llanes, come el Barro, Ballota e Torimbia (l'ultima na spiaia prevałentemente nudista). Ła majoransa de łe spiaie asturiane i'è sabioxe, nete e dełimitè da ripide scołiere, insima a łe cuałi no l'è mia inuxuałe vedar bestiame al pascoło.
Łe carateristiche ciave de ła geografia asturiana i'è łe so irte scołiere su ła costa e łe montagne verso l'interno. El clima de łe Asturie, cosita come el resta de ła Spagna nordoçidentałe, l'è piasè vario de queło de łe rejoni meridionałi. Łe istè i'è in genare calde e umide, sołejè, ma anca l'aqua no ła manca. I inverni i'è bastansa miti, ma ghè anca qualche ondà de fredo forte. El fredo el se sente soratuto sui monti, ndoe ła neve l'è prexente da novenbre a majo. Sołe e aqua i'è entranbi comuni inte i inverni asturiani. Łe precipitasion anue i'è sora i 900 mm longo tuta ła rejon (par ex., a Gijón i'è 971 mm), ma l'aumenta man man che se se sposta a l'interno, e ła riva al so pico sui Picos de Europa (par ex., a Amieva i'è 1800 mm). Łe Asturie i'è considerè parte de ła cosita ciamà Spagna verde.
Etimołogia El termine Asturie el deve el so nome ai so antichi popołatori, i Asturi, che i abitava łe sponde de l' Astura (Esla) fin a ła dominasion romana. El nome Asturi l'inglobava mia soło i abitanti de ła Meseta (Cismontani), ma anca quei del nord (Transmontani).
L'Astura (che prima de ła invaxion romana el se ciamava Estura o Estula) el ciaparea ła raixa dal çeltico -stour, che significa «fiume». Sto topònemo l'apare in Bretagna, ndoe Plinio el parla del fiume «Stur»; al dì d'ancó existe tri fiumi Stour in Kent, Suffolk e Dorset. A ła foxe de l'Elba ghè n'antro fiume Stör, ciamà anticamente «Sturia». Al steso tenpo, in el Piamonte ghèra ła tribù çeltica dei Esturi e un fiume Stura. Ła stesa raixa ła perdura oncora ancó inte el gaełico e bretone inte łe parołe ster e stour co el signifegà de «fiume».
Storia thumb|250px|Dolmen sul Monte Areo che el testimonia ła prexensa umana xa in tenpi preistorici Ocupà da insediamenti umani fin dal Pałeołitico Inferior, durante el Superior łe Asturie łe se caraterixa par łe piture rupestri inte ła parte orientałe de ła Comunità. In tel Mexołitico se xvilupa na cultura original, l'asturiense; in seguito se asiste a l'introdusion de l'Età del Bronxo, caraterixà dai megałiti e dai tumułi. Durante l'Età del Fero, el teritorio el finise soto l'influensa cultural dei Çelti; łe popołasion locałi, conosùe come Asturi, i era conposte da tribù come i Luggones, i Pesicos e altri, che i costruea e i abitava in castri. Al dì d'ancó l'influensa çelta la se conserva inte i nomi dei loghi, dei fiumi e dei monti.
Co la conquista romana tra el 29 e el 19 a.C., soto Augusto, łe Asturie łe entra inte i anałi de ła Storia. Durante sto periodo, çentrale l'è el sfrutamento de łe miniere asturiane de oro, in particołare in epoca alto-inperiałe. Łe miniere ła vien po' in seguito abandonè tra el II e III secoło d.C., preferéndoghe i giacimenti catè in Dacia. thumb|250px|left|Estension del Regno de łe Asturie, in giało, inte el 790
thumb|Imagine de ła facia anterior de ła Croxe de ła Vitoria Dopo difarenti secołi sensa prexensa foresta, durante el VI secoło i xvevi e i vixigoti i ocupa el teritorio, fin a ła invaxion musulmana ai inisi de l'VIII secoło. Tutavia, cosita come era stà par i romani e i vixigoti, ła conquista de teritori montagnoxi ła se riveła mia façile par i mori: sti qua, difati, no i ruisirà mai a conquistar tuti i teritori łongo ła costa setentrionałe de ła Spagna; ansi, sta rejon ła diventarà un rifujo par i nobiłi cristiani. L'è cosita che inte el 722, a seguito de ła vitoria de Pelayo inte ła bataja de Covadonga, se stabiłise un regno de fato indipendente, el regno de Astuie, che el sarea diventà ła cuna da ndoe ze partìa ła Reconquista. Inte el X secoło, ła momarchia asturiana ła dà łogo al Regno de León. Durante el medioevo, l'ìzołamento favorìo da ła cordiliera cantabrica el fa si che i riferimenti storici i sia scarsi. En seguito a ła ribełion de Enrico II de Castilia inte el XIV secoło, vien fondà el Prinçipato de AsturiePar sto motivo, dal XIV secoło l'erede al trono spagnoło el ciapa el titoło de prinçipe de łe Asturie.. I più famoxi sostenitori de l'indipendensa i'è stè el conte Gonzalo Peláez e ła rejina Urraca (la asturiana), che benché conseguendo inportanti vitorie i'è stè infin sconfiti da łe trupe castiliane. Dopo ła so integrasion al regno de Spagna, łe Asturie łe 'a fornìo ła corte spagnoła de aristocràteghi de alto rango e i ga xugà un inportante roło inte ła cołonixasion de łe Meriche.
Durante el XVI secoło el teritorio el riva a contar par ła prima olta 100.000 abitanti, numaro che el se radopia in tel secoło sucesivo in seguito a l'introdusion del formenton da l'America.
thumb|180px|left|Gaspar Melchor de Jovellanos Durante el XVIII secoło, łe Asturie i era uno dei çentri de l'Iłuminixmo spagnoło. El rinomà pensator Benito de Feijoo el s'era stabiłìo inte el monastièr benedetin de San Vicente de Oviedo. Gaspar Melchor de Jovellanos, n'erudito e inportante riformator e połitico del tardo XVIII secoło, l'è nato inte ła sità costiera de Gijón.
L'8 majo del 1808, ła Junta General del Prinçipato de Asturie ła dichiara guera a ła Françia e ła se proclama sovrana, creandose un propio exerçito e inviando anbasiatori inte i paexi foresti.
A partir dal 1830 se scominsia a sfrutar el carbon e el fero, dando inìsio a ła rivołusion industriałe inte ła comunità. Più tardi se sarea xviłupà l'industria siderurgica e naval. Al steso tenpo se verifica na signifegaiva emigrasion inte łe Meriche, prinçipalmente in Argentina, Uruguay, Cuba e Mèsego. Quei che ga fato fortuna oltremare, generalmente ciamè 'Indianos', i ga de frecuente fato ritorno in patria pieni de schei. L'eredità de ste riche famee l'è oncora vixìbiłe in łe Asturie: ła rejon l'è piena de ste grande vile moderniste, nonché de istitusion culturałi come scołe e biblioteche publiche.
El 6 otobre 1934 łe Asturie i'è teatro de una sołevasion, conposta prevalentamente da minatori, contro l'entrata de ła CEDA in tel goerno, che i considerava un avansamento del fasixmo in Spagna. I avegnimenti asturiani, noti come Rivołusion de łe Asturie, i'è considerè parte de un proceso più anpio ciamà Rivołusion del 1934, che ga avù ła Catałogna e apunto łe Asturie come prinçipałi foghi de ła ribełion.
Durante sta rivołusion Oviedo ła vien in bona parte devastà: rixulta incendiè, tra altri edifiçi, queło de l'Università, ła biblioteca de ła qual ła conservava testi de inestimàbiłe vałor andè distruti, o el teatro Campoamor. Ła Camera Santa de ła Catedral, invese, el ga subìo gravi dani in seguito al sciopo de na bonba. Ła represion l'è stà portà avanti da trupe provenienti da łe cołonie del nord Africa soto el comando de Francisco Franco. thumb|250px|Fortificasion costruìa a Oviedo durante ła goera çivile spagnoła Come rixultato de l'opresion, łe Asturie łe resta fedełi al goerno republican durante ła goera çivile spagnoła. El 25 agosto 1937 se proclama a Gijón el Consejo soberano de Asturias y León, un'istitusion sovrana e indipendente existìa fin a l'entrata de łe trupe nasionałiste a Gijón el 21 otobre del steso ano. Łe Asturie i'è stè anca tereno de n'estrema difexa de łe forse republicane, ła bataia de El Mazuco'.
Quando a ła fin Franco l'otien el controło de tuta ła Spagna, łe Asturie — tradisionalmente łighè a ła corona spagnoła— łe vien senplicemente denominè Provinçia de Oviedo fin a ła morte de Franco inte el 1975. El vecio nome de ła provinçia el vien restaurà dopo el ritorno de ła democrasia in Spagna, in tel 1937.
In tel 1982 łe Asturie łe diventa na comunità autonoma a l'interno de ła strutura teritoriałe decentrałixà stabiłia da ła Costitusion del 1978. El goerno rejonałe asturian el ga anpie conpetense in inportanti materie come ła sanità, l'educasion e ła protesion de l'anbiente.
Fortemente colpìo da ła riconversion industriałe dei ani '90, el Prinçipato el punta deso al turixmo, tentando de potensiar łe so abondanti risorse paexajistiche e naturałi.
Atualmente el major movimento sociałe che łe Asturie łe vive l'è queło de ła łota par ła ofiçiałità de l'asturian; se asiste parimenti a n'aumento del movimento nasionałista asturian, nonostante el sia mai sta bon de otegner raprexentasion drento ła Junta General.
Łéngue right|thumb|210px|Mapa łinguistica de łe Asturie Ła soła łéngua ofiçiałe de łe Asturie l'è el spagnoło. Tutavia, ve se parla anca ła łéngua asturiana (bable), proteta da ła Ley 1/1998, de 23 de marzo, de uso y promoción del bable/asturiano ('Łeje 1/1998, del 23 marso, de uxo e promosion del bable'). Inte ła parte oçidentałe de łe Asturie se parla anca eonaviego e ła so promosion l'è senpre regoła da ła Łeje 1/1998. Se l'eonavian l'è un continuum diałetałe o na varietà de ła łéngua gałisiana l'è oncora ojeto de dibatito e comunque el so uxo inte ła aministrasion asturiana l'è minor se paragonà a l'uxo de l'asturian. Ghè un proceso in corso par canbiar tuti i nomi dei posti de łe Asturie inte el so nome tradisional in asturian o eonaviego.
Gastronomia thumb|right|200px|Ła Fabada asturiana, un tipico piato asturian Seben łe Asturie łe sia conosùe prinçipalmente par via del pese, el piasè noto piato rejonałe l'è ła fabada asturiana, un rico stufato fato co łe fave (fabes), spała de porco (lacón), lugànega nera (morcilla), ługanega picante (chorizo) e xaferan (azafrán).
Łe Asturie łe ga na propia bibita alcołica tradisional, el sidro (sidra). Quando el sidro asturian l'è servìo, el vien versà in na maniera particołare, El Escanciado: poiché l'è naturałe e inbotilià sensa gas, ła botilia ła ga da esar tegnùa sora ła testa par parmetar na łonga disexa (che ła richiede na considerévołe abiłità e acuratesa), el che el fa si che el sidro el vegna areà quando el finise inte el bicer soto. Sto procedimento el dona al sidro un piaxevołe gusto "brioxo". El bicer el vien po' pasà e tuti i bee dal steso bicer. Dopo aver beùo ła gran parte del bicer, l'è abitudine xlansarghene na scianta par tera par netarlo dal fondo, cosita che l'è suito pronto par n'antra beùa.