BizkaiaVizcaya150px|Bandiera de Bizkaia 80px|Scudo de Bizkaia Teritorio Capitałe Bilbao (Bilbo in basco) 200px Stato Comunità autonoma Paexi Baschi Superfiçie 2 217 km² Abitanti 1 139 863 ab. 2006 Densità 512,49 ab/km² thumb|300px|Muxeo Guggenheim de Bilbao. Bizkaia (en castiglian Vizcaya) l'è el termine basco che stà a indicar una de łe sete provinçe del teritorio storico dei Paexi Baschi, oltre che na provincia spagnoła. A nord ła confina col golfo de Bizkaia, a sud co Burgos e l'Araba, a ovest co ła Cantabria e Burgos e a est co ła Gipuzkoa. Ła ga n'estension de 2 217 km² e na popołasion de 1 139 863 abitanti, che ła ghe ne fa el teritorio più popołà dei Paexi Baschi. Ła so capital l'è Bilbao (in basco Bilbo). L'è stà una de łe provinçe più floride de ła Spagna grasie a ła forte industriałixasion de ła fin del XIX secoło e ła prima metà del XX. Atualmente l'atività industriałe el ga ceduo el paso a n'inportante atività in tel setor dei servisi, seguia a ła soferta deindustriałixasion dei ani Setanta.
Etimołogia del topònemo El termine Bizkaia el ga n'etimołogia discusa. Secondo l'interpretasion prinçipałe, el significarea çima, e l'sarea un sinonimo de ła paroła basca bizkar (cołineta, cresta). In tel 1141, in riferimento a ła çima del monte Igeldo de Donostia-San Sebastián, apar iscrito el seguente toponimo: Iheldo Bizchaya (çima de Igeldo); anca in Navara ghè na comarca denominà La Vizcaya che pol significar «ła çima». S'à proposto anca altre etimołogie, come bits-kaia (porto de sciuma), manco probabiłi.
Araldica 150px|thumb|Scudo de Garai. El scudo tradisional de ła Signoria de Bizkaia el mostra i łupi de ła famea Haro e na quercia, che a olte ła vien identificà co l'Albaro de Gernika, al qual se g'à xontà na croxe. El scudo ofisiałe atuałe, cosita come definio da ła norma foral del 1986, el se baxa su queło storico, ma no'l prexenta più i do łupi e gnanca el łeon che ghèra prima. El vałor storico-artistico de çerti edifici co insima el scudo storico i parmete ła coexistensa dei do scudi, tradisional e ofisial.
Geografia thumb|200px|San Juan de Gaztelugatxe, su ła costa bixcaina.|right Ubicasion
Situà inte ła parte setentrionałe de ła penìzoła iberica, ła confina a ovest co ła comunità autonoma de Cantabria, a sud-ovest co ła provinçia de Burgos, a sud co el teritorio storico de Araba, a est co ła Gipuzkoa e a nord co el golfo de Bizkaia (mar Cantabrico). Urduña (Orduña) l'è un'enclave bixcaina in Araba.
Estension
2 217 km². Perimetro terestre: 167 km, maritimo: 80 km.
Vie de aceso: AP-8 Autostrada del Cantábrico. AP-68 Autostrada Bilbao-Zaragoza.
Clima El clima l'è oçeanico, co tanta nuvołoxità durante tuto l'ano. Łe precipitasion i'è abondanti e frequenti, soratuto in autuno e inverno, co una mèdia anuałe de 1200 mm. Łe tenperature i'è moderè sia in istà che in inverno (14-15 °C de mèdia anuałe). I'è un poco più estreme a l'interno, caraterixà da un clima più tipicamente continentałe, ndoe in inverno ła neve l'è più comune e pioe più speso.
Quando ghè venti da sud se verifica de frecuente l'efeto Foehn, soratuto a Bilbao.
Tenperature dal 1971 al 2000 a Bilbao180px|Climograma de Bilbao Jen Feb Mar Apr Ma Ju Lu Ago Set Oto Nov Diç TotalMasima 13 14 16 17 19 22 25 24 21 21 17 14 18.6Minima 6 6 7 8 11 14 16 16 14 12 9 710.5Media 9 11 11 12 16 18 21 21 19 16 13 1114.5Pricipitasion (mm) 126 97 94 124 90 64 62 82 74 121 141 1161191
Carateristiche thumb|200px|Untxillaitz, inte ła cadena montagnoza de Urkiola. thumb|200px|Vista panoramica de łe Scogliere de Bizkaia. Łe prinçipałi carateristiche de ła rejon i'è:
Monti
Ła Bizkaia l'è montagnoza e anca su ła costa ła ga monti che riva a n'altesa rełativamente alta. Tuti i monti i'è parte de ła cordiliera basca. Ła majoransa i'è de piera calcarea e ła se ga creà inte l'era Jurasico-Cretacea. I altri i'è nati inte l'Eocene.
El punto più alto de ła Bizkaia l'è el monte Gorbeia, al confin co l'Araba.
Fiumi
I fiumi de ła Bizkaia i'è curti ma mai sechi. I prinçipałi i'è el Nerbioi, l' Ibaizabal e el Kadagua. El primo el score in diresion sud-nord da Urduña, l' Ibaizabal est-ovest da Urkiola e l'Kadagua ovest-est da Ordunte. I fiumi oçidentałi i'è: Artibai, Lea, Oka e Butron.
Raramente ghè de łe inondasioni, anca se famoxa l'è queła del 1983, che el ga colpio in particołar modo Bilbao.
Costa
Łe prinçipałi carateristiche i'è l'estuario de Bilbao ndoe i fiumi prinçipałi i sfocia in tel mar e l'estuario de Gernika(Urdaibai). Ła costa l'è generalmente alta, co insenature e picołe baie.
Ixołe Billano (Gorliz) Aketxe (Bermeo) Gaztelugatxe (Bermeo) Txatxarramendi (Sukarrieta) Izaro (Bermeo) Garraitz (Lekeitio)
Spiaie
In Bizkaia ghè pien de łonghe spiaie. Łe più note i'è Laida e Laga de Urdaibai, Barinatxe e Atxabiribil-Arrietara de Sopela, ła spiaia de Plentzia, Ogeia de Ispaster Ogeia e Karraspio de Mendexa.
Subrejoni de ła Bizkaia
Teritori storici Teritori originari: Uribe (1) Busturia (2) Markina (3) Bedia (4) Zornotza o Amorebieta (5) Arratia (6)
Incorporè in seguito: Durango Enkarterriak (Encartaciones) (8a e 8b) Orozko (9) Diverse sità priviłegè (punti blu/verdi) Ła sità de (Urduña)
Subrejoni moderne 250px|thumb|right|Subrejoni de ła Bizkaia.
Gran Bilbao (Bilbo Handia), divixa in: Bilbao Ezkerraldea (riva sinistra) Uribe-Kosta(riva destra) Txorierri Hego Uribe Mungialdea (Uribe) Enkarterriak (Encartaciones) Busturialdea Durangaldea (Duranguesado) Lea-Artibai Arratia-Nerbioi
Storia Ła Bizkaia l'è stà abità fin dal Pałeołitico Medio, come testimonià da i resti archeołogici e da łe iscrision rupestri catè in diverse caverne. Ła prexensa dei Romani ła ga 'vù un scarso inpato su ła rejon e ła łéngua basca e łe so tradision i'è sopravisue fin al dì d'ancó.
In tel Medioevo ła Bizkaia l'è a łe dipendense del regno de Panplona (XI secoło) e infin come parte de ła Corona de Castiglia.
Inte l'età moderna, ła provincia la divien una de łe majori aree industriałi e comerciałi. El so fondamentałe porto de Bilbao el diventa presto ła principałe porta verso l'Europa par ła Castiglia. Più tardi, in tei secołi XIX e XX, l'abondansa de fero de ecełente cuałità e ła mancansa de caste feudałi łe favorise na rapida industriałixasion.
Pałeołitico
Pałeołitico mèdio Łe prime prove de stansiamenti umani (Neanderthal) in Bizkaia łe riguarda sto periodo de ła preistoria. È stà catà manufati musteriani in tri siti bixcaini: Benta Laperra (Karrantza), Kurtzia (Getxo) e Murua (Durangoaldea).
Pałeołitico superior Inte ła cava de Santimamiñe (Busturialdea) se pol catar ła cultura Chatelperroniexe (normalmente asocià ai Neanderthal).
I più inportanti insediamenti dei umani moderni (H. sapiens) i pol esar considerè i seguenti: Cultura Aurignasiense: Benta Laperra, Kurztia, e Lumentxa (Lekeitio) Cultura Gravetiense: Santimamiñe, Bolinkoba (Durangoaldea) e Atxurra (Markina) Cultura Solutrense: Santimamiñe e Bolinkoba Cultura Magdaleniense: Santimamiñe e Lumentxa
Anca l'arte pałeołitica l'è prexente. Ła caverna Benta Laperra ła mostra łe più antiche piture, forse del periodo aurignasiense o solutrense. I animałi piturè i'è bixonti e orsi, insieme co segni astrati. Łe piture de Arenaza (Sodupe) e Santimamiñe i'è de periodi posteriori. Łe prime łe ga cervi femene come motivo dominante, łe seconde łe mostra bixonti, cavai, cavre e cervi.
Epipałeołitico Sto periodo l'è dominà in Bizkaia da ła cultura Axiłiense. I atresi i diventa più picenini e rifinii e, in xonta a ła cacia, diventa più inportante ła pesca e se cata deso ciara próva anca de fruti selvadeghi. Santimamiñe l'è uno dei più inportanti siti anca in riferimento a sto periodo. St' altri i'è Arenaza, Atxeta (mia distante da Santimamiñe), Lumentxa e ła visina Urtiaga e Santa Catalina, insieme co Bolinkoba e ła visina Silibranka.
Neołitico Nonostante łe prime próve de contato neołitico inte i Paexi Baschi łe posa esar datè al quarto miłenio a.C., l'è soło a partir dal terzo miłenio che st'area l'aceta, gradualmente e sensa canbi radicałi, i progresi rełativi a l'agricolutra e ła pastorisia. Ła Bizkaia l'è mia interesà particolarmente da sto canbio e i progresi adotè i par łimitè inisialmente soło s łe pegore, cavre e rare ceramiche. Difati par sto periodo pol esar mensioè soło tri siti: Arenaza, Santimamiñe e Kobeaga (Ea).
Insieme a łe tecnołogie neołitiche, riva anca el megałitixmo. El sarà ła forma più comune de sepoltura (senplici dolmen) fin al 1500 a.C.
Calcołitico e Età del Bronxo Mentre i insediamenti al verto i scominsia a diventar comuni man man che ła popołasion ła crese, durante el Calcołitico e l'Età del Bronxo in Bizkaia continua a esar uxe łe caverne e i ripari naturałi. Ła cacia ła diventa gradualmente na manco inportante fonte de carne, rinpiasà da łe pegore, łe cavre e qualche bovin. I atresi de metal i diventa più comuni ma continua a vegner uxà anca quei de piera.
L'ojetistica in ceramica (mia decorà) ła gode de continuità fin a quando ła cultura del vaxo canpaniforme ła fa ła so aparision.
I siti de sto periodo i cuerxe deso tuto el teritorio de ła Bizkaia: tanti i'è insediamenti open-air, ma łe più inportanti caverne i'è oncora in uxo.
Età del Fero È stà identificà gran pochi siti rełativi a sto periodo. Łe caverne łe vien abandonè par ła majorparte, ma łe principałi de ła preistoria (Arenaza, Santimamiñe, Lumentxa) i'è oncora abitè.
Periodo Roman
I geografi romani i n'à parmeso de vegner a saver che el teritorio de l'atuałe Bizkaia l'era abità da do tribù: Caristi e Autrigoni. I Caristi i abitava el sentro de ła Bizkaia, a est de Bilbao, estendendose anca in tel nord de l'Araba e in serte aree de ła Gipuzkoa, fin al fiume Deba. I Autrigoni i vivea inte ła parte più oçidentałe de ła Bizkaia e de l'Araba, estendendose fin a łe province de Cantabria, Burgos e La Rioja. Baxandose su ła toponimia e łe prove storiche e archeołogiche, se pensa che ste tribù łe parlase basco . Difati i confini entro i cuałi ze parlà el bizkaiera, el diałeto basco de ła Bizkaia, i par coincidar exatamente co quei del teritorio dei Caristi, ecesion fata par quełe aree che 'à perso l'uxo de sto antico idioma.
No ghè indicasion de rexistensa a l'ocupasion romana in tuta l'area basca (eceto l'Aquitania) fin al tardo periodo de feudałixasion. Łe fonti romane łe mensiona diverse çitadine in st'area, Flaviobriga e Portus Amanus, anca se no ze mia stà catà l'exata ubicasion. El sito de Forua, visin a Gernika, el ga fornio prove archeołogiche de ła prexensa romana .
In tel tardo periodo roman, in tei Paexi Baschi, pararea esarghe stà rivolte contro ła dominasion romana e el proceso de feudałixasion.
Medioevo 200px|thumb|Ła Bizkaia a l'interno del Regno de Navara in tel 1030. Par quanto riguarda ła prima parte del Medioevo, ła storia de ła Bizkaia ła pol mia esar separà da queła del resto dei Paexi Baschi. I Vixigoti e i Franchi i tenta continuamente de stabiłire el so dominio, ma de fato el teritorio el resta indipendente.
In tel 905, łe cronache leonexi łe mensiona par ła prima olta l'estension del regno de Panplona a łe province basche osidentałi (quindi anca ła Bizkaia), nonché a La Rioja e al sentro de l'Aragona.
In tei confliti tra el regno de Castiglia e de Panplona/Navara dei secołi XI e XII, i Castigliani i era suportè da tanti propietari terieri de La Rioja, che i sercava de consołidar łe so propietà soto ła łeje feudałe castigliana. Sti signori pro-Castiglia i era guidè da ła caxata dei Haro, al cuałi vien acordà el goerno de ła neocreà Bizkaia, inisialmente conposta da łe vałi de Uribe, Busturia, Markina, Zornotza e Arratia, più xvariè çitadine e ła sità de Urduña. No l'è mia ciaro quado sia acaduo exatamente ma se sostien che Iñigo López el sia stà el primo a otegner el titoło de Signor de Bizkaia in tel 1043.