Entretiens sur la pluralité des mondes (in italian: Colloqui sulla pluralità dei mondi, łetarałmente "Cołoqui so ła pluralità dei mondi") xe na òpara de divulgasion sientìfega astronomica e fiłozofica in forma de dialogo, publicà anonimamente inte el 1686 e atribuia a Bernard Le Bouyer de Fontenelle. El testo el espone łe teorie astronomiche de Cartezio e de Nicołò Copernico traverso łe conversasion fra un narador e na marchesa, spartìe in sie serade e precedùe da na prefasion e da na dèdica À Monsieur L***.

El libro el gera destinà a letori cołti ma no specialisti, in particołar de l'ambiente aristocratico e mondan. Ła scelta del franseze, invese del latin scientifico, ła favorì ła difuxion de l'òpara presso un publico no specialistico: i Entretiens i gà avù numeroxe riedision — trentatré xà inte ła vita de l'autor — e i xe stai tradoti in pì de diexe łengue.

Storia editoriałe

Conpoxision e publicasion L'òpara ła fo publicà anonimamente inte el 1686. Ła prima edision ła conprendeva sinque «serade»; na sesta ła fo zontà inte l'edision del 1687. Inte ła vita de Fontenelle ghe fo trentatré edision del testo.

Contesto scientifico e culturałe El tema de ła pluralità dei mondi el gera xà presente inte ła fiłozofia antiga: Epicuro, inte ła Lettera a Erodoto, el ameteva l'existensa de mondi innumerevołi. A ła fin del XVI secoło, Giordano Bruno, inte el De l'infinito, universo e mondi, el sostegnì l'idea de un universo infinito popolà da mondi abitài.

A ła fin del XVII secoło, el sistema copernican no gera ancora acetà universalmente e el publico cołto el restava pì familiàr co el geocentrismo de Tolomeo. I Entretiens i fo fra łe prime òpare a divulgar in franseze łe concepsion copernicane e cartesianeghe.

Difuxion e tradusion Łe tradusion publicà fra ła fin del XVII secoło e el XVIII secoło łe atesta ła difuxion europea de l'òpara. Ła prima tradusion inglese, A Discovery of New Worlds, ła fo publicà inte el 1688 da Aphra Behn. Ła prima tradusion italiana a stanpa ła fo publicà a Parixe inte el 1748 da Annibale Antonini co el tìtoło Ragionamento sù la pluralità de' mondi. Altre edision italiane łe doparò i tìtołi Ragionamenti su la pluralità de' mondi inte el 1788, Trattenimenti sopra la pluralità de' mondi inte el 1797 e Colloqui sulla pluralità dei mondi da el 1978.

Strutura L'òpara ła xe organizada come na serie de conversasion serałi fra un narador e na marchesa inte un zardin. Traverso el dialogo, Fontenelle el introduce i temi astronomici in modo progressivo, alternando łe spiegasion del narador, i exenpi e łe obiesion de ła marchesa.

El tono de ła conversasion el alterna divulgasion sientìfega, galanteria e ironia. Fontenelle el ricore spesso a imàjini ciapàe da ła vita de tuti i dì e da ła società mondana par spiegar fenomeni astronomici e conceti fiłozofici.

Ła division in sie «serade» ła combina el modeło del dialogo fiłozofico e scientifico co łe forme de ła conversasion aristocratica del XVII secoło.

Contenudo

Inte ła prima serada, el narador el presenta el sistema copernican: ła Tera no ła xe ferma al sentro de l'universo, ma ła xe un pianeta che el gira so se steso e intorno al Sol. Fontenelle el presenta sto canbiamento de prospetiva come un exercisio de raxonamento pì che come na dimostransion tecnica, e el invita a no fermarse a l'aparensa imediata dei sensi.

Inte ła seconda serada, ła Łuna ła vien descrita come na Tera abità. L'argomento no vien presentà come na certezza de osservasion, ma come na ipòtexi fondà so l'anałogia fra i corpi sełesti. El confronto fra ła Tera e ła Łuna el introduce l'ipòtexi che anca altri corpi sełesti i possa èsar abitài.

Inte ła tersa serada, el discorso el se concentra so łe carateristiche del mondo lunar e el se estende ai altri pianeti. El narador el sviłupa l'ipòtexi che i pianeti i possa èsar mondi distinti, onjiun co łe so condision fixiche e i so abitanti. Łe ipòtexi sui abitanti dei altri pianeti łe rende pì concreta l'espoxision astronomica e łe mete in discussion el roło sentrałe atribuido tradisionalmente a ła Tera.

Inte ła quarta serada, Fontenelle el pasa in rassegna Venare, Mercùrio, Marte, Xove e Saturno, adatando a onji pianeta considerasion so łe dimension, so ła distanza dal Sol e so łe condision possìbiłi de vita. Ła spiegasion ła resta łigà a ła fixica cartesiana e ła presenta el sistema solar come un insieme ordenà de mondi.

Inte ła quinta serada, łe stełe fisse łe vien interpretàe come altri sołi, onjiun bon de iłuminar un so mondo. El modeło planetario el vien cussì estexo oltre el sistema solar. Sta extension ła gà anca un significà fiłozofico: l'universo no xe costruìo intorno a ła Tera e l'òmo el perde ła poxision sentrałe che ła cosmologia tradisionałe ghe atribuiva.

Inte ła sesta serada, zontà inte el 1687, Fontenelle el riprende i argomenti presedenti a ła łuxe de nove osservasion sełesti. El dialogo el richiama osservasion astronomiche resenti e el łe cołega a l'ipòtexi de ła pluralità dei mondi. Tante afirmasion łe resta presentàe come ipòtexi, ma Fontenelle el contrapoñe el raxonamento probàbiłe e l'osservasion a l'autorità de ła tradision.

Acojensa e crìtega El suceso dei Entretiens sur la pluralité des mondes el fo «ecessionałe» e l'òpara ła gà avù trentatré edision xà inte ła vita de Fontenelle. I Entretiens i fo l'òpara pì conosùa de Fontenelle e i contribuì a ła difuxion del sistema copernican, che inte el 1686 no gera ancora acetà universalmente. Łe conosense scientifiche so cui l'òpara ła se baxava łe gera però łimitàe e certi dati i gera sbalià anca par el so tenpo.

Marie-Françoise Mortureux ła gà ricordà che inte el 1686 el Journal des savants el metea Fontenelle fra i autori de łòjica e de fixica; ła studioxa ła leze però i Entretiens anca come un testo łeterario, e no soło come na espoxision scientifica. Secondo Mortureux, el dialogo no xe un semplice ornamento: łe domande e łe obiesion de ła marchesa łe guida ła spiegasion e łe traduxe el łenguajo scientifico inte na conversasion mondana. Marc Hersant, recensendo el studio de Fabrice Chassot so el dialogo scientifico inte el XVIII secoło, el presenta i Entretiens come un ponto de riferimento par el dialogo scientifico setesentesco, dove ła spiegasion de łe sciensa ła pasa traverso na situasion narrativa e conversasionałe.

Serge Hochedez el gà interpretà l'ironia dei Entretiens come un modo par examinar criticamente łe autorità tradisionałi e par abituar el letor a l'exercisio del dubio. Par Hochedez, el dialogo fra el narador e ła marchesa no espone soło un sistema astronomico, ma abitua el letor al dubio e a ła distanza da łe autorità tradisionałi.

Inte el so conto-rendu de l'edision crìtega curà da Robert Shackleton, Suzanne Delorme ła segnała che l'introdusion ła ricostruise sia ła teoria cartesiana dei vortixi sia i precedenti rapresentài da John Wilkins e Pierre Borel, zontando che i dati scientifici doparà da Fontenelle inte el 1686 i gera lontani da l'esatesa. L'interese stòrego de l'òpara el riguarda donca soratuto el modo in cui Fontenelle el trasformò un dibatito astronomico e filosofico inte na conversasion acesìbiłe a letori no specialisti.

I Entretiens i fo inserìi inte l'Index librorum prohibitorum inte el 1687; Giuseppe Tanzella-Nitti el cołega sto provedimento a łe cautele del dibatito teołogico del XVII secoło so ła pluralità dei mondi abitài.

Edision (lista parsiałe)

Edision franseze

Prima edision, con sinque serade. Indicà come setima edision.

Tradusion

Ceco

Greco

Ingleze

Italian

Neerlandexe

Polaco

Portoghexe

Ruso

Spagnoło

Ristanpa facsimiłar de l'edision del 1914.

Svedexe

Todesco

Note

Bibliografia

Varda anca Astronomia Fiłozofia Łuna Sistema sołare Sołe Tera Vènere (astronomia)

Cołegamenti foresti Prima edision del 1686 so Gallica. Edision del 1724 so Gallica. Testo franseze so Wikisource. A Discovery of New Worlds inte ła tradusion inglese de Aphra Behn.

Categoria:Astronomia Categoria:Łiteratura