FIAT (acrònemo de Fabbrica Italiana Automobili Torino) (Fàbrega Itałiana Automobiłi Torin) ła ze na marca automobiłìstega de FCA Italy, che da'l 2014 ła fa parte a só volta de'l grupo industriałe Fiat Chrysler Automobiles.
Ła marca ła ga na łonga storia, sendo stà fondà l'11 łujo 1899 a Pałaso Lascaris a Torin come caza produtora de otomòbiłi, par po' zviłupar ła pròpia atività in numarozi altri setori creando cuà cueło che'l sarìa deventà el pì inportante grupo finansiario e industriałe privà itałian de'l XX sècoło, oltra che ła prima holding de'l Paeze e, łimitatamente al setor automobiłìstego, ła mazor caza produtora de'l continente europeo e tersa a łiveło mondiałe, dopo łe statunitensi General Motors Co. e Ford Motor Co., par na vinténa d'ani, fin a'l sciopar de ła crize de l'industria automobiłìstega torineze scumisiada a ła fin dei ani otanta.
Storia Ła dita ła ze nasesta da ła comun vołontà de na dozena tra aristrocràteghi, posidenti, inprenditori e profesionìsti torinezi de instałar na fàbrega par ła produsion de automobiłi. L'idèa de produr automobiłi ła jera venjesta a Emanuele Cacherano di Bricherasio e Cesare Goria Gatti (che i ze stà dezà fondadori de l'ACI Automobile Club d'Italia che i gaveva presedentemente costituìo e finansià ła Accomandita Ceirano &.C. finałizada a ła costrusion de ła "Welleyes" na automobiłe projetà da l'ing. Aristilde Faccioli e costruìa artezanalmente da Giovan Battista Ceirano.
Oltra ai promodori A se ga mostrà disposti a partesipar el conte Roberto Biscaretti di Ruffia, el marcheze Alfonso Ferrero de Gubernatis Ventimiglia, el banchier e industriałe de ła seda Michele Ceriana Mayneri, l'avocato Carlo Racca, el posidénte Lodovico Scarfiotti, l'azente de canbio Luigi Damevino e l'industriałe de ła sièra Michele Lanza. Ła costituenda sosietà no ła jera njancora stà ofisiałizà che ła stanpa piemonteze za ła publegava ła notisia come serta.
El grupo de nodari, dopo vari incontri tenjùi inte'l cafè de madame Burello par fisar łe łinee de l'acordo e aver otenjùo el puzo o finansiario de'l "Banco de Sconto e Sete" de Turin, el se ga riunìo a Pałaso Bricherasio par sotoscriver l'ato de "Costitusion de ła Sosietà Anònema Fàbrega Itałiana de Automobiłi – Torino" scrivesto da'l Cav. Dotor Ernesto Torretta, Nodaro Patrimoniałe de ła Real Casa: A jera l'11 de łujo 1899. I soci i ga pagà un capitałe de 800.000 łire in 4.000 asion (sìrca 3,6 miłion de euro e i ga afidà ła presidensa a Ludovico Scarfiotti.
Ocore zontar che, el dì presedente a ła costitusion de ła sosietà, Michele Lanza el ga desidesto de retirarse, abandonando el sodałisio FIAT. Lanza gaveva za reałizà in pròpio, inte'l 1895, una de łe prime automobiłi itałiane e, ben conosendo łe dificoltà tècneghe a cui A se andava incontro, el retenjeva inoportuno escluder Giovanni Battista Ceirano da ła sosietà, prensipałe pàrtego mecànego, par mere chestion de rango. Parte de ła cuota asionaria destinada a Lanza ła zera stà asumesta da'l posidente Giovanni Agnelli, coinvolzesto in extremis da l'amigo ed ex camarada Scarfiotti, mentre ła rimanente cuota asionaria ła ze stà sostenjesta da'l Banco de Sconto e Sete.
Durando ła prima sentada, el consejo de aministrasion de ła nomenata FIA (Fabrega Itałiana de Automobiłi) el ga dełibarà l'acuisto de l' "Accomandita Ceirano & C.", łicuidando Ceirano co ła suma de 20.000 łire, oltra ad azmarlo cuało azente de vendita. Ła prima vetura costruìa da ła FIAT ła ze stà el modeło "3½ HP", copia de ła "Welleyes" e produzesta in 8 ezenplari inte'l corso de'l 1899. Senpre in cuel'ano, l'azienda ła ga canbià ła denominasion in FIAT drìo suzerimento de Aristide Faccioli e co l'entuziàstego sostenjo de Cesare Goria-Gatti che, da łe cołone de'l zornałe L'Automobile, el invitava a l'adosion de tałe acrònemo anca par el sò benaugurante senjifegado łatin (tersa parsona singołar inte'l fio = devien, deventa, ze fato, conseguìo, nase) sìrca el futuro de l'intrapreza.dal fondo de Cesare Goria Gatti so L'Automobile del 15 de otobre 1899: « [...] oltra a seràr drento łe insiałe de ła raxon sociałe e de ła sità che ne xe sede, sona bon augurio de sto mecanismo che se prexenta soto cusì boni auspici e co tałi otime prove...» L'únego a sołevar algune parplesità ze stà Emanuele Cacherano de Bricherasio, cui l'acrònemo el pareva reciamarse a conceti biblego-rełijozi, in ràdego co łe so convinsion marxisteRenzo Rossotti, Quel nome ze simpàtego e scattante, La Stampa, 27 marzo 1986, pag.3.
Łe prime 8 veture łe ze stà reałizàe inte l'acuizìa oficina Ceirano, drìoman ła produsion ła se ga trasferìa inte'l novo stabiłimento de corso Dante Alighieri, termenà a tenpo de record inte i primi mezi de'l 1900. Ła FIAT ła ga tacà ła costrusion de'l famozo stabiłimento produtivo denomenà Lingotto inte'l 1916 e i ło ga fazesto entrar in funsion inte'l 1923.
Drìo un primo parìodo de difisiłe zviłupo, zgenà da racuante recapitałizasion e da modifeghe inte ła conpozision de'l capitałe asionario (non senpre in maniera pasìfega ma anca zbocàe in procesi clamorozi par l'èpoga), ła propietà de ła caza automobiłìstega ła vien asumesta scuazi par intièro da Giovanni Agnelli, che'l deventarà senador durante el Fasizmo e el restarà a cao de l'azienda fin a ła fin de ła segonda guera mondiałe.
Dopo aver riscià de pèrdar ła propietà de l'azienda par ła pròpia conpromision co'l rezime fasista, Agnelli el pasa el comando a Valletta, sendo moristo in un insidente aereo l'únego fiòło mascio, Edoardo. Valletta, omo de cuałità non comuni, el se ga ocupà de rezer par conto de ła fameja Agnelli una de łe poche aziende itałiane non conpletamente inzenociàe da ła desfàta, el ze riusìo a farla rialsar e contenporaneamente el ga fornìo l'oportuna preparasion a'l ròło che 'pena posìbiłe el gavarìa dovesto asumer el zòane desendente "primo in łinea dinastega" (definision atribuìa a Montanelli).
Gianni Agnelli, l'erede, el ze devenjesto presidente de ła FIAT inte'l 1966 e'l ze restà fin al conpimento de'l 75º conpleano, cuando łe norme statutarie ło ga obligà a mołar ła presidensa.
Ła carga ła vien asumesta prima (1996) da l'ex aministrador dełegà Cesare Romiti e drioman (1998) da'l zenoeze Paolo Fresco, in arivo dai Stati Unii, ex vice presidente de ła General Electric.
Ła crize de'l grupo ła ga portà el fradèło Umberto a ła presidensa (2003) e daspò ła morte de Umberto A ze stà ła volta (2004) de Luca Cordero di Montezemolo. El erede dezinjà da ła fameja Agnelli, John Elkann, el ze stà nomenà vice presidente a l'età de 28 ani e altri menbri de ła fameja i zera entrài a far parte de'l consejo de aministrasion. L'Aministrador Dełegà, Giuseppe Morchio, dimisionario, el zera stà sostituìo da Sergio Marchionne, da'l 1º de zunjo 2004.
Ła zestion de Gianni Agnelli ła ga incrementà notevolmente ła vocasion multinasionałe e plurisetoriałe de l'azienda; na vocasion che ła afondava łe pròpie raìze inte łe realtà industriałi creàe da ła Fiat in tuta Europa, za inte'l primo vintenio de'l sècoło. Ła cresita, serto jutada anca da'l cusìdito "boom económego" dei ani sesanta, ła ze stà rełevante sia in canpo nasionałe che inte i marcà estari.
Łe atività e łe stratezie de'l grupo, in orizene direte a ła soła produsion industriałe de autoveture (e poco dopo anca de veicołi industriałi e agricołi), co'l pasar de'l tenpo e a cauza de łe mudàe condision de marcà e de'l consołidà aseto de grupo, łe ze andàe verso na difarente fegasion in tanti altri setori. El grupo el ga al momento atività in una vasta gama de setori de l'industria e inte i servisi finansiari.
A se trata de'l mazor grupo axiendałe itałian, che'l vanta anca senjifegadive atività a l'estaro, indove el ze prezente in 61 nasion co 1063 aziende che'l inpiega pì de 223.000 persone, 111.000 de łe cuałe fora da l'Itałia.
Modełi pre-bełici e bełici Ła prima produsion de autoverture, datà 1900, ła ze avenjesta co l'utiłizo de 150 operai inte'l stabiłimento in Corso Dante a Turin. Da łì A ze venjesti fora 24 autoveicołi modeło FIAT 3 ½ HP, de cui na curiozità ła jera ła mancansa de ła marcia dadrio. Inte'l 1903 ła produsion ła jera łimità a 103 tòchi de auto.
A'l 1902 resałe anca ła prima afermasion de ła caza inte łe conpetision automobiłisteghe, cuando, co a ła guida Vincenzo Lancia, ła se azudega na gara łocałe piemonteze ła "Torino Sassi-Superga".
Senpre inte el primo desenio del XX sècoło resałe łe prime difarenti fegasion de ła Fiat inte'l canpo dei veicołi comersiałi, dei tram, dei autocari e dei motori marini; inte'l fratenpo A se ga zlargà anca el nùmaro de łe parsone ocupàe, zonzeste a 2 500 unidà inte'l 1906. Inte'l 1908 A ze stà metesto in produsion ła Fiat 1 Fiacre, prima autovetura destinada a ła funsion de un tasi de cui zera stà esportai numarozi ezenplari inte łe pì inportanti sità cofà Parize, Łondra e New York.
Ła sosietà ła ga insià anca na atività a l'estero co ła fondasion inte'l 1908 de ła Fiat Automobile Co inte i Stati Unìi e ła sucesiva costrusion inte'l 1909 de'l stabiłimento de Poughkeepsie; fin al 1917 ghe ze stà produzesti, soratuto asenblando tòchi in arivo da l'Itałia, alguni modełi, i Type 53, 54, 55 e 56 asimiłabiłi ai ecuivałenti Tipo 3, 4 e 5 produzesti in Itałia.
Poco prima de'l sciopar de ła prima guera mondiałe, ła sosietà turineze ła ga renovà par intièro ła gama de autoveture in produsion co ła prezentasion dei modełi 1, 2, 3, 4, 5, 6; de sti modełi va recordà ła prezensa dei primi ezenpi de bateria e de trazmision a cardano. Inte'l 1911 l'azienda ła se ga simentà inte ła costrusion de un autoveicoło spesìfego par báter el record mondiałe de vełosità: a tal fin ła ga fabregà ła Fiat S76 Record, na auto da 28.353 cm³ e 290 CV de potensa, in grao de tocar scuazi i 300 km/h.
Senpre prima de ła sciopàda de ła guera l'azienda mare ła ga fondà ła"Fiat lubrificanti", ła ga zlargà łe só atività èstare co ła vertùra de na sosietà in Rusia e ła ga tacà ła produsion in serie de ła Fiat Zero de cui ła costruirà sirca 2 000 ezenplari, fornìi anca de inpianto ełètrego. Naturalmente ła produsion siviłe ła zera scuazi conpletamente convertìa a uzo bełico durante el ràdego e 'l modeło Fiat 501 el ze stà asenblà soratuto par el Rejo Ezersito.
A ła ripreza produtiva post bełica inte'l 1919 l'azienda turineza ła ga prezentà ła "Fiat 501" a uzo siviłe, de ła cuała ga riusìo a métar so'l marcà scuazi 45 000 unidà. Inte'l fratenpo ła ze andà vanti anca ła diversifegasion inte'l canpo dei veicołi industriałi e de l'asesorìstega; e sta ùltema raprezentada da ła fondasion de ła Magneti Marelli.
Inte'l 1920 ła FIAT, co un capitałe versà par a 200 miłion de łire, ła ocupava 25 000 operai e 2 500 inpiegài, costruìndo par zonta 100 veicołi onji zorno, tra autoveture, autocari e tratrore agricołe. Ła produsion dei só vari opifici, che i razonzeva ła suparfisie coverta de 1.300.000 metri cuadri, ła jera anca estendesta a ła costrusion de aeroplani e de motori par l'aviasion, pa'ła nàutega e par l'industria, oltra al materiałe feroviario e a ła reałizasion de asałi spesiałi."Comunicato FIAT", La Stampa Sportiva, 18 aprile 1920, p. 8
I modełi in produsion inte i ani 1920 i spasiava da l'utiłitaria Fiat 509 a ła łusuoza berlina Fiat 529, ecuipajà de freni so tute łe 4 rode de vołante regołabiłe. Na inovasion tecnołòzega inportante axz stà cueła del' 1928, andove ła Fiat, prima al mondo, ła ga utiłizà l'ałuminio par ła costrusion de łe teste dei motori.
Dopo ła vizita del Senador Agnelli ai stabiłimenti de ła Ford, fondada da Henry Ford inte'l 1903 inte i USA,A ze aparìo evidente che l'ùnega via parcoribiłe ła fuse de oparar in serie, traverso ła caena de montagio. Łe prime manifestasion de'l novo metodo de costrusion łe ze stà evidenti daspò l'inaugurasion de'l Lingotto, modernisimo stabiłimento de 153 000 m2, cołogà so sincue piani e co ła prezensa so'l coverto de na pista de prova par i novi modełi.