Urgermansk eller frumgermansk er urspråket som blir rekna for å vera opphavet åt dei germanske språka, mellom anna islandsk, norsk, svensk, dansk, jiddisch, tysk, skotsk, engelsk, nederlandsk, afrikaans og frisisk.
Det urgermanske språket delte seg i tre språkgreiner, dei austgermanske, dei nordgermanske og dei vestgermanske språka. Dei austgermanske språka er utdøydd, det mest kjende av dei er gotisk.
Den nordgermanske greina, urnordisk, delte seg i vestnordisk (gammalnorsk og islandsk) og austnordisk (svensk og dansk). I seinmellomalderen førte lågtysk språkpåverknad i til at norsk utvikla seg parallelt med dansk og svensk. Den vestgermanske greina har ein austleg (tysk, nederlandsk) og ein vestleg (engelsk, frisisk) del.
Den klassiske innføringa i germansk språkvitskap er Krahe og Meid 1969, ei nyare framstillinger Voyles 1992.
Lydendringar i overgangen frå førgermansk til urgermansk
Dette oversynet systematiserer lydendringar presentert i faglitteraturen.
Grimms lov: Ein kjedereaksjon på tre sett av klusilar. Ustemte klusilar blir frikativar viss dei ikkje kjem etter ein annan obstruent. > () — > () — > () — > () — Sekvensane , , og er som før.
Stemte klusilar blir ustemt: > — > — > — > — Aspirerte klusilar blir stemte klusilar eller frikativar (sjå nedanfor): > () — > () — > () — > () —
Verners lov: ustemte frikativar blir stemt viss dei kjem etter ei trykklett staving: > — > — > — (with -z by analogy) > — > — "of darkness" > > > ; "wheel" > > > Dette gjeld også ein del ord som som regel var trykklett — , trykklett "eg er" > > > ; , trykksvak "dei er" > > > (dei trykksterke variantane, som ville ha vore og , er tapt)
Trykk blir flytta til første staving. Det kontrastive trykket i urindoeuropeisk forsvinn, og Verners lov blir fonematisert.
Assimilering av sonorantar: > — "tynn" ~ fem. > ~ > ~ > ~ > ~ > — . Denne utviklinga er seinare enn kontakt med samiske språk, jf. lånordet *pulna > ursamisk *polnē "ås". > —
Trykksvak > før konsonant eller ordfinalt —
Trykksvak > , men ikkje før — "abstrakt substantivsuffiks" > > > Trykksvak blir drege saman til — "i-stem gen. sg." > > > (med -z via analogi) før blir seinare bmen ikkje før etter i-omlyden.
Trykksvak > — "Ho ligg" ~ "dei ligg" > ~ > ~ > ~ (med -þ- via analogi) Prosessn resulterer i ein diftong frå ein ein opphavleg sekvens av to stavingar — "tematisk optativ 3pl" > > > ; "om morgonen" > > "tidleg"; "tre" > > > Sekvensen blir til — "framande, nom. pl." > > > "gjestar"
Samanfall av ikkje-høge bakre vokalar: , > — "framand" > > "gjest"; "bukk" > , > — "ting" > > > "judgement"; "søt" > > , > (â) — "såkorn" > > > ; "eh₂-stem nom. pl." > >
Kjelder
Litteratur Krahe, Hans and Meid, Wolfgang (1969): Germanische Sprachwissenschaft, 3 bind. Berlin: de Gruyter. Lehmann, W. P. (1961): A Definition of Proto-Germanic, Language 37, 67ff. Joseph B. Voyles (1992): Early Germanic Grammar. London: Academic Press. ISBN 0-12-728270-X.
Kategori:Germanske språk Kategori:Indoeuropeiske urspråk