Billy Wilder (eigentleg Samuel Wilder, ) var ein austerriksk-amerikansk filmregissør, manusforfattar og filmprodusent. Han har hatt stildannande tyding for filmkomedie og -drama. Komediar som Noen har det hett, Irma la Douce og drama som Sunset Boulevard og Witness for the Prosecution har ei tyding langt over si eiga tid.
Oppvekst og tidleg karriere Samuel Wilder kom frå eit jødisk foreldrehus. Han voks først opp i Sucha, men under første verdskrigen flytta familien til Wien. Han hadde allereie på denne tida kallenamnet Billie, i USA forandra til Billy. Etter skulen vart han journalist, først i Wien, og frå 1926 i Berlin. For å forbetre ei sped journalistløn byrja han å bli medforfattar på filmmanus. Slik vart han med på filmklassikaren Menschen am Sonntag (saman med sin nære ungdomsven Fred Zinnemann). Filmen er kanskje den sentrale filmen for den tyske kunstretningen Neue Sachlichkeit. Seinare skreiv han filmmanuset for ungdomsromanen Emil und die Detektive saman med forfattaren av boka Erich Kästner.
Hollywood etter 1934 Etter at nasjonalsosialistane hadde teke makta 1933 flykta Wilder til Paris. Òg her fortsette han å bidra til filmmanus og regisserte den første filmen sin i 1934. Seinare same år fekk han eit visum til USA og gjekk til Hollywood. Han vart medlem av den store gruppa av emigrantar frå Tyskland som òg Fritz Lang, Marlene Dietrich, Peter Lorre og Fred Zinnemann høyrde til. Frå 1936 av skreiv han filmmanus vanlegvis saman med Charles Brackett, blant anna for Ninotchka med Greta Garbo (regi Ernst Lubitsch).
Wilders første film som regissør i Hollywood vart suksessen The Major and the Minor (1942). Etter det klarte han å lande suksess etter suksess ikkje berre for komediane hans, men òg i film noir-sjangeren som med Double Indemnity. I 1946 fekk han ein dobbel-Oscar for regi og manus for Forspilte dager.
I 1946/47 vart han send til Tyskland som offiser for film og propaganda og laga filmen A Foreign Affair i Berlin som har eit kritisk blikk på nasjonalsosialistar i etterkrigs-Tyskland.
Etter 1950 var Wilder som regel òg involvert i produksjonane av filmane hans. Han laga klassikarar som Sunset Boulevard (1950) med Gloria Swanson som realitetsflyktande eks-diva; Gresskar i nød (The Seven Year Itch) (1955) og Noen har det hett (1959), begge med Marilyn Monroe; Witness for the Prosecution , igjen med Marlene Dietrich; og Ungkarsleiligheten (1960) (som han fekk triple Oscar for) og Irma la Douce (1963), begge med Shirley MacLaine.
Billy Wilders Altar Ego på lerret vart særleg Jack Lemmon og William Halden. Medan Halden var med i meir dramatiske filmar som Sunset Boulevard, Stalag 17 eller Fedora, var Lemmon å sjå i komediar som Noen har det hett, Irma la Douce, The Fortune Cookie og The Front Page. mini|Gravsteinen til Wilder
Seinare karriere På slutten av 1970-talet hadde ikkje Wilder same suksess som tidlegare, han jobba vidare som konsulent for United Artists. Wilder, som hadde mista familien sin i Holocaust hadde fått tilbodet å regissere Schindlers liste, men ville ikkje på grunn av alderen.
Wilder var gift to gonger og hadde ei dotter (fødd 1939). Han døydde i 2002, 96 år gammal. Han er gravlagt på Westwood Village Memorial Park Cemetery i Westwood i Los Angeles nær grava til Jack Lemmon, òg Marylin Monroe er gravlagt på same kyrkjegard.
Registil Trass i at han har laga flest komediar har han ofte hatt ein alvorleg undertone eller gjort autoritet latterleg som i Ninotchka og Eins, Zwei, Drei. Han braut fleire tabu i Hollywood sin puritanske production code. Allereie den første filmen hans i Hollywood The Major and the Minor er innom temaet om kjærleik mellom mindreårige og vaksne. Utruskap var enno bannlyst i Hollywoodfilmar når han laget Double Indemnity. Òg det å la menn spele i kvinneklede med indikasjonar om homoseksualitet som i Noen har det hett var imot «koden».
Prisar Han vann to Oscar med filmen Forspilte dager (The Lost Weekend) (1945) for beste regi og beste filmatisering (saman med Charles Brackett). For filmen Sunset Boulevard (1950) delte han prisen for beste originalmanus med Charles Brackett og D.M Marshman, Jr. I 1960 vann han tre beste film, for beste regi og for beste originalmanus for filmen Ungkarsleiligheten, (The Apartment). Han vart nominert for Oscar for beste regien åtte gonger og for beste manusa tolv gonger.
Wilder fekk ein American Film Institutes Life Achievement Award i 1986. For både Forspillte Dager og Sunset Boulevard fekk han ein Golden Globe. Han har fått ei stjerne på Hollywood Walk of Fame.
Filmografi Regissør thumb|Sunset Boulevard, Gloria Swanson som Norma Desmond thumb|Marylin Monroe i Noen har det hett thumb|Jack Lemmon, Shirley MacLaine i The Apartment År Film Engasjement 1934 Mauvaise Graine Regi/Manus/Produsent 1942 The Major and the Minor Regi/Manus 1943 Five Graves to Cairo Regi/Manus 1944 Double Indemnity Regi/Manus 1945 Forspilte dager (The Lost Weekend) Regi/Manus 1945 Death Mills Regi 1948 The Emperor Waltz Regi/Manus 1948 A Foreign Affair Regi/Manus 1950 Sunset Boulevard Regi/Manus 1951 Ace in the Hole Regi/Manus/Produsent 1953 Stalag 17 Regi/Manus/Produsent 1954 Sabrina Regi/Manus/Produsent 1955 Gresskar i nød (The Seven Year Itch) Regi/Manus/Produsent 1957 The Spirit of St. Louis Regi/Manus 1957 Love in the Afternoon Regi/Manus/Produsent 1957 Witness for the Prosecution Regi/Manus 1959 Noen har det hett (Some Like It Hot) Regi/Manus/Produsent 1960 The Apartment Regi/Manus/Produsent 1961 One, Two, Three, (Eins Zwei, Drei) Regi/Manus/Produsent 1963 Irma la Douce Regi/Manus/Produsent 1964 Kiss Me, Stupid Regi/Manus/Produsent 1966 The Fortune Cookie Regi/Manus/Produsent 1970 The Private Life of Sherlock Holmes Regi/Manus/Produsent 1972 Avanti! Regi/Manus/Produsent 1974 Stopp pressen! (The Front Page) Regi/Manus 1978 Fedora Regi/Manus/Produsent 1981 Buddy Buddy Regi/Manus
Berre manusforfattar År Film Engasjement 1929 Der Teufelsreporter Manus 1930 Menschen am Sonntag Manus 1930 Ein Burschenlied aus Heidelberg Manus 1931 Der Mann, der seinen Mörder sucht Manus 1931 Ihre Hoheit befiehlt Manus 1931 Der falsche Ehemann Manus 1931 Princesse, à vos ordres! Manus 1931 Emil und die Detektive Manus 1932 Un peu d'amour Manus 1932 Happily Ever After Manus 1932 Der Sieger Manus 1932 Es war einmal ein Walzer Manus 1932 Ein blonder Traum Manus 1932 Scampolo, ein Kind der Strasse Manus 1932 Das Blaue von Himmel Manus 1933 Was Frauen träumen Manus 1933 Madame wünscht keine Kinder Manus 1933 Adorable WManus 1934 One Exciting Adventure Manus 1934 Music in the Air Manus 1935 Under Pressure Manus 1935 The Lottery Lover Manus 1937 Champagne Waltz Manus 1938 Bluebeard's Eighth Wife Manus 1938 That Certain Age Manus 1939 Midnight Manus 1939 What a Life Manus 1939 Ninotchka Manus 1940 Rhythm on the River Manus 1940 Arise, My Love Manus 1941 Hold Back the Dawn Manus 1941 Ball of Fire Manus 1947 The Bishop's Wife Manus (ukreditert) 1948 A Song Is Born Manus 1960 Ocean's Eleven Manus (ukreditert) 1967 Casino Royale Manus (ukreditert)
Bakgrunnsstoff
Wilder Bibliografi (ved UC Berkeley)
Kategori:USA-amerikanske regissørar Kategori:Oscarvinnarar Kategori:Hollywood Walk of Fame Kategori:Austerriksk-amerikanarar Kategori:Boulevard der Stars