Eksingadalen (ofte skrive Eksingedalen) er eit fem mil langt dalføre som utgjer den nordre delen av Vaksdal kommune i Vestland fylke. Dalen er ei typisk jordbruksbygd, og det bur om lag 300 menneske her. Dalføret startar ved bygda Eidslandet, inst i Eidsfjorden, og strekkjer seg fem mil nord-austover til den øvste garden Gullbrå som ligg på 584 moh. Gjennom heile dalen renn elva Ekso, som er ei rik fiskeelv. Fjellaure er å finna i heile elva, og i den nedre delen finst òg laks og sjøaure. Eksingadalen har med Fv569 vegsamband til resten av Vaksdal og til Modalen kommune gjennom Modalstunnelen. På Fv313 over Nesheimsfjellet har Eksingadalen vegsamband til Voss kommune. Det høgste fjellet i Eksingadalen er Kvitanosi med sine 1433 moh. Kvitanosi høyrer geografisk til Eksingadalen, men ligg i Voss kommune. Ved toppen ligg det restar av eit tysk flyvrak som styrta under andre verdskrigen.«Litt om "flyet" på Kvitanosi» på nettstaden www.trefall.com Innanfor Vaksdal sine kommunegrenser er det høgste fjellet i dalen (og i Vaksdal) Skjerjavasshovden med sine 1264 moh. Til Eksingadalen tilstøyter òg det populære turområdet Stølsheimen. Største vatnet i dalen, som er ein del av elva Ekso, er Bergovatnet på Bergo. På Bergo finn ein òg barnehagen, barneskulen og ungdomsskulen i dalen. På Lavik i Eksingadalen, ca. midt i dalen, er det butikk.
Folkerøysting om overføring til Modalen kommune 14. september 2009, samstundes med Stortingsvalet i 2009, vart det halde folkerøysting i Modalen og Vaksdal kommunar over om Eidslandet og Eksingedalen skulle overførast frå Vaksdal til Modalen kommune. I begge kommunane var det klårt fleirtal for at Eidslandet og Eksingadalen skulle høyre til deira kommune. I Vaksdal var det kring 74 % som stemde mot grensereguleringa,Esben Hesjedal: «74 % nei til grensejustering» på nettstaden til VaksdalPosten. Publisert 14. september 2009 medan det i Modalen var 67 % som stemde for grenseregulering. Det einaste området i Vaksdal kommune der det var fleirtal for grenseendring var i krinsane Eidsland og Eksingadalen.«Valresultata i Vaksdal kommune» på nettstaden til Vaksdal kommune. Publisert 15. september 2009
Fylkesmann i Hordaland, Svein Alsaker, tilrådde i oktober 2009 at kommunegrensa ikkje skulle endrast.Vaksdalposten: «Fylkesmannen seier nei»
Geografi
Eksingedalen ligg nord i Vaksdal kommune i Hordaland fylke. Dalføret er om lag 48 km langt, og strekkjer seg frå Eidslandet inst i Eidsfjorden til Gullbrå (ca 600 moh.) øvst oppe. Dei små bygdene oppover Eksingedalen er i rekkjefølge nedanfrå og oppover: Eidslandet, Eikefet, Eikemo, Høvik, Vetlejord, Nese, Flatekvål og Lavik. Mellom Lavik og Fosse er det to sidedalar med gardsbruk og busetnad, opp Fagerdalsvegen ligg Haugen og Fjellanger, og opp Yksendalsvegen ligg både gardsbruk og feriebustader. Vidare oppover sjølve Eksingedalen ligg så Fosse, Binningebø, Bergo, Nesheim, Brakestad, Trefall, Ekse og Gullbrå. (link til kvar av gardane. Vaksdal historielag.org) Det er om lag 200 innbyggjarar i Eksingedalen. Eksingedalen er trong, vegen oppover dalen er smal og svingete og ligg tett på elva Ekso. Vinteren kan vera svært rik på snø i Eksingedalen, og sommaren eit natureventyr med høge fjell, vill natur og heile 17 fossar i hovudelva. I dalen finn du og innfallsporten til dei populære turområda i Stølsheimen.
Dei fleste såra i naturen etter kraftutbygginga i Eksingedalsvassdraget på 1960- og 1970-talet er grodd til, og kulturlandskapet i dalen er blitt premiert med Kulturlandskapsprisen i 2009. Kjennemerket for dalen er «Levande fosselandskap». Ekso er utvikla til beste elva for fjellaure på Vestlandet, og er eit eldorado for flugefiskarar.
Dalen er omkransa av høge fjell og har fleire sidedalar, slik som Myster, Tverrdalen og Sørdalen i dei vestlige områda, og Fagredalen, Nordalen og Yksendal i dei nordlige områda. I øvre Eksingedalen ved Gullbrå delar dalen seg i Sørdalen, Torvedalen og Grøndalen.
Dei høgaste fjella er Kvitanosi (1433 moh.), Grøndalsfjellet (1375 moh.), Skredeggi (1324 moh.), Høgevarde (1297 moh.) og Tindafjell (1251 moh.).
Eksingedalen, og kjent som Eksingadalen, kan ha fått namnet frå garden Ekse. Det er òg mogleg at namnet kjem frå treet eik. Sjølv om det er to måtar å skrive namnet på, blir forma «Eksingedalen» brukt av fylkeskommunen, kommunen, i daglegtale, organisasjonar, buss-selskap o.s.b.
Avstand frå Bergen til Eksingedalen er ca. 100 km, rekna fra sentrum i Bergen, over Nordhordlandsbrua, til Romarheim og vidare gjennom Modalstunnelen til Lavik. Frå Voss over Nesheimsfjellet på Fylkesveg 313 er avstanden 56 km til Lavik, som ligg om lag midt i dalen.
Stadar med to skrivemåtar
Fleire stader i Eksingedalen er det to godkjende namn på same stad. Namnet Eksingedalen vart godkjend i 1956, men er ein ikkje tilrådd skrivemåte. Etter vedtak frå Statens Kartverk i 1987 vart skrivemåten Eksingedalen både godkjend og tilrådd. Binningabø er nok eit eksempel på godkjent og tilrådd skrivemåte etter vedtak i Statens Kartverk i 1987. Skrivemåten Binningebø er også godkjend, men ikke tilrådd brukt. Øksendalen er eit anna eksempel. Her brukar både kommunen og Statens Vegvesen skrivemåten Øksendalen, medan den einaste forma som er godkjend av Statens Kartverk i 1987 er Yksendalen. Namnet Vetlejord vart godkjent og tilrådd brukt i 1960. I 1987 vart Veslejordi godkjend. Det er berre forma Vetlejord som vert brukt i daglegtale og av offentlege instansar. Flatekvål, som vart godkjend i 1960, er einaste godkjende forma på denne bygda. I alle samanhengar er det berre namnet Flatekvål som vert nytta.
Klima
Det er pr. 2013 målestasjonar for nedbør på Nesheim og Gullbrå.
Det Norske Meteorologiske Institutt har nedbørsmålingar frå Lavik, Fjellanger, Nesheim og Gullbrå for ulike tidsperiodar. Det har vore målestasjon på Nesheim sidan 1895. Gjennomsnittleg årsnedbør i normalperioden (1931–1960) ligg på rundt 2100 mm. Den største årsnedbøren vart målt i 1967 og var på 3443 mm. Minste årsnedbør vart målt i 1915 og var på 1140 mm.
Dei vestligaste delane av Eksingedalen ligg innafor dei delane av Vestlandet der det fell mest nedbør. Ved Lavik er middel årsnedbør 2363 mm. Ved Gullbrå er nedbørsmengden 1773. Kombinert med relative låge vintertemperaturar, spesielt i dei austlegaste delane, gjev dette eit betydeleg og langvarig snødekke. Ved Nesheim er middel julitemperatur rundt 13,5 °C og januarmiddeltemperaturen -2,0 °C.
Berggrunnsgeologi
I dei lavareliggande områda er berggrunnen av grunnfjell, og vert dominert av granitt og kvartsitt. Kambro-siluriske fyllittar har innan vassdraget si største utbreiing i fjellområda, spesielt aust for Gullbrå. Fyllittbeltet kryssar elles dalen mellom Norddalen og Gullbrå.
Ekso dominerar Eksingedalen
Elva Ekso er dominerande i heile Eksingedalen si lengd – dei 48 kilometrane frå Gullbrå til Eidslandet. I enkelte parti er Eksingedalen opptil 500 meter brei før fjella reiser seg bratt på begge sider. Elles er dalen berre 200-300 meter brei med elva rennande midt i dalbotnen. I hovudelva på denne strekkja, er det 17 fossar, etter NVE sin offisielle definisjon av foss: «Ein foss er ein del av elva der vatnet har et tilnærma loddrett fall. Med tilnærma loddrett fall meiner ein eit fall som er brattare enn 30 grader eller omkring 2 meters fall per meter horisontal lengde.» Etter denne definisjonen er dei 17 fossane frå Gullbrå til Eidslandet desse:
1. Høsefossen
2. Gullbråfossen
3. Trodlafossen
4. Bergofossen
5. Fossfossen
6. Storeglupen
7. Vetleglupen
8. Flatekvålfossen
9. Florsfossen
10. Stavleiefossen
11. Gunnhildfossen
12. Pøylefossen
13. Krakåsfossen
14. Idlefossen
15. Høsefossen
16. Raufossen
17. Eidsfossen
Naturreservat
Nesheimvatnet Naturreservar vart oppretta av Miljødepartementet i 1995 med ei eiga forskrift som gjev detaljerte grenser for kva som er verna og korleis fastbuande og turistar skal ta omsyn til fredingsområdet.
Reservatet ligg på Nesheim, tett inntil fylkesvegen her, og omfattar totalt 112 dekar. Det vil seie rundt ein tredjedel av det samla elve- og våtmarksområdet på Nesheim. Føremålet er å freda eit høgtliggjande typeområde, med god bestand av hekkande grasender.
Det er Fylkesmannen i Hordaland som har ansvaret for forvaltninga av naturreservata. For nokre få av reservata er det utarbeidd ein forvaltningsplan. Naturreservat treng i mange tilfelle vedlikehald og tilpassing til naturen rundt. Det er dette som er grunnlaget for at det einskilde reservat kan få sin eigen og tilpassa forvaltningsplan. Det er eit ynske frå lokalsamfunnet i Eksingedalen at det vert utarbeidd ein forvaltningsplan for Nesheimvatnet Naturreservat, og denne planen kjem truleg i 2014.
Historie
Steinalderen
Det er sannsynleg at det har ferdast folk i Eksingedalen frå isen trekte seg tilbake (ca 9000 år f.v.t.). Jeger- og sankarfolket i steinalderen fylgde rein og hjort, og det har vore gode høve for jakt i dalen og på fjella. Det er verd å nemne nærliggande Skipshelleren som var tidvis busett i steinalderen og at det er gjort mange funn frå steinalder der. Når det gjeld fastbuande i yngre steinalder/tidleg jordbrukstid, er det lite med fornminne/funn.
Tidleg jordbruk og middelalder
«Pollenanalyser viser at i åra kring Kristi fødsle var det ein sterk jordbruksekspansjon med avskoging og beiterydjing. Desse granskingane gjer det sannsynleg at busetnaden på Flatekvål tok til i det siste tusenåret før Kristi fødsel. Lavik og Flatekvål tykkjest vera temmeleg jamgamle når det gjeld naturvilkår» (Brita Skre, Vaksdal Bygdebok)
Dei eldste skriftlege kjeldene som nemner gardane i Eksingedalen, då spesielt Fjellanger, er frå 1200-talet. «Fjellanger fekk Munkeliv kjøpa på 1200-talet, men klosteret vart dømt til å gje garden frå seg att 1303 av di handelen var ulovleg. Riddaren Ivar Lodinsson i Gloppen i Sunnfjord selde jordegodset som høyrde til heimanfylgjet åt kona, fru Gudrun, utan å varsle henne eller be om samtykkje. Fjellanger var med i denne handelen. Då herr Ivar død, kravde fru Gudrun å få att jordegodset som Munkeliv hadde kjøpt. Det var ein lang strid om dette.» (Brita Skre, Vaksdal Bygdebok og Monasterii Sancti Michaelis)
Svartedauden og tida etter
Svartedauden herja i Eksingedalen som den gjorde elles på Vestlandet. Visstnok skal det ha vore berre fire jenter som overlevde pesten. Alle gardane vart liggande øyde og dei vart ikkje tatt i bruk på lang tid. Skattelistene frå 1520 nemner ikkje gardar frå Eksingedalen.
Lavik og Flatekvål låg sannsynleg aude til slutten av 1500-talet. I 1590 dukkar dei to opp i jordebok for bispegodset der det står at gardsbruken vart teken opp att. Vetlejord og Nese kom i drift eingong etter 1603/04. Landskattlistene frå 1612 viser at gardane Vetlejord, Nese, Flatekvål, Lavik, Fjellanger og Yksendal betalte skatt, og var difor i bruk. Høvik vart og tatt i bruk på den tida.
Sjølv om gardane i Eksingedalen låg øyde i over to hundre år, var det dei same gardsgrensene frå før Svartedauden som vart brukt då gardane vart rydda på nytt.
Folketalet i Eksingedalen var 0 i 1563, ca 10 i 1603, ca 48 i 1645, ca 78 i 1667, ca 80 i 1701, ca 125 i 1769, 160 i 1801 og ca 200 i dag.
I åra 1695/96 var det epidemi i landet og hungersnaud grunna svikt i kornhausten. Folketalet gjekk då betrakteleg ned. «Av fire fødslar vart tre born, to vaksne og ein gammal» (Historikar Ståle Dyrvik). Folketalet tok seg ikkje opp att før utpå andre halvdel av 1700-talet. Elles var det matmangel og fleire epidemiar på 1700-talet.
Hungersnaud og matmangel fortsette utover 1800-talet, då spesielt i byrjinga av hundreåret. 1807/08 og 1812 var særs harde år med stor matmangel. I krigane mot Sverige i 1808/09 og i 1814 var det fleire unge menn frå Eksingedalen som deltok.
Fornminne