Akkadisk er eit utdøydd austsemittisk språk som var sterkt påverka av sumerisk. Det blei bruka i perioden frå omkring 2500 f.Kr. til det fyrste hundreåret etter Kristus i Mesopotamia og i dagens Syria. Dei siste hundreåra av levetida til språket blei det i stor grad utkonkurrert av arameisk, og blei til slutt berre bruka som skrift- og lærdomsspråk. Språknamnet er avleidd frå namnet på byen Akkad. Akkadisk var folkespråk og embetsspråk i Mesopotamia og i ein periode språket for internasjonal korrespondanse i Midtausten og Egypt.
Akkadisk er ei fellesnemning på tre dialektar som er i nær slekt – gammalakkadisk, babylonsk og assyrisk. Den mellombabylonske språkforma blei i ein periode bruka som eit lingua franca i Midtausten, og er dokumentert, ofte i former som var påverka av språklege substrat som til dømes kanaanittiske språk, i dokument frå andre delar av regionen, blant anna i dei såkalla Amarnabreva.
Frå og med den mellombabylonske perioden blei det bruka ein bestemt dialekt, standardbabylonsk, ved skriving av litterære tekstar i Babylonia og Assyria. Denne litteraturdialekten er ein syntese av gammal- og mellombabylonsk.
Klassifisering Saman med dei øvrige semittiske språka høyrer akkadisk til dei afroasiatiske språka, ein språkfamilie som høyrer heime i Vest-Asia og Nord-Afrika.
Innanfor dei semittiske språka dannar akkadisk ei eiga austsemittisk undergruppe. Ho skil seg frå nordvest- og sørsemittiske språk gjennom ordstillinga subjekt–objekt–predikat (SOV), mens dei to andre greinene vanlegvis nyttar ei predikat–subjekt–objekt- eller subjekt–predikat–objekt-ordstilling. Ordstillinga i akkadisk er forskjellig på grunn av påverknad frå sumerisk, som har SOV.
Dessutan brukar akkadisk som einaste semittiske språk preposisjonane ina (lokativ, altså norske i, på, ved, med) og ana (dativ-allativ, altså norske for, til). Mange nordvestsemittiske språk som er i slekt, som arabisk og arameisk, har i staden preposisjonane bi/bə (lokativ) respektive li/lə (dativ). Opphavet til dei akkadiske rompreposisjonane er ukjent.
I motsetning til dei fleste andre semittiske språka har akkadisk berre éin frikativ, nemleg []. Akkadisk har mista både dei glottale og dei faryngale frikativane, som er typiske for dei andre semittiske språka. Sibilantane i akkadisk var i alle fall fram til gammalbabylonisk tid (om lag 1800-talet f.Kr.) berre affrikatar.
Historie og skrift Skrift
mini|Kileskrift (nyassyrisk teiknform)(1 = ordteikn (OT) «blande»/stavingsteikn (ST) ,2 = OT «vassgrav»,3 = ST ,4 = ST , , , ,5 = ST kam,6 = ST im,7 = ST bir) Gammalakkadisk har blitt bevart på leirtavler sidan 2600 f.Kr. Det blei skrive med kileskrift, som blei overtatt frå sumerarane. I motsetning til i sumerisk blei dette til ei fullt utvikla stavingsskrift. Den opphavlege logogramkarakteren til kileskrifta kom i bakgrunnen. Likevel fortsette ein å nytte dei tilsvarande logogramma for ofte nytta ord som «gud», «tempel» og så vidare. Derfor kan til dømes teiknet AN på den eine sida stå som logogrammet for «gud», og på den andre sida nemne guden An, og til og med bli bruka som stavingsteikn for stavinga -an-. Dessutan blei det same teiknet bruka som determinativ for gudenamn.
Døme 4 på bildet til høgre viser ein annan eigenart i det akkadiske kileskriftsystemet. Mange stavingsteikn har ikkje nokon eintydig lydverdi. Enkelte teikn, til dømes A, har same betyding uavhengig av stavingsvokalen sin. Heller ikkje i den andre retninga er det noko eintydig koordinering. Stavinga -ša- blir til dømes gjengitt med teiknet ŠA, men au med teiknet NÍĜ. Ofte blir til og med desse to teikna nytta for den same stavinga i ein og same tekst.
Språkutvikling Gammalakkadisk, som blei nytta fram til slutten av det tredje tuseneåret f.Kr., skil seg frå både babylonsk og assyrisk, og det blei utkonkurrert av desse dialektane. Allereie på 2000-talet f.Kr. kunne desse to, som seinare skulle bli hovuddialektar, tydeleg bli skilde frå kvarandre. Gammalbabylonsk er, på same måte som den nærståande dialekten mariottisk, tydeleg meir innovativt enn både det gammalassyriske språket og det fjernare eblaittiske språket. Derfor er det i gammalbabylonsk at ein for fyrste gong finn former som lu-prus (eg kjem til å avgjere), i staden for den eldre la-prus. Sjølv om assyrisk var temmeleg arkaisk samanlikna med akkadisk, utvikla også dette språket visse nyvinningar, til dømes den «assyriske vokalharmonien», som lell ikkje kan bli samanlikna med vokalharmonisystemet i tyrkisk eller finsk. Eblaittisk var eit enda meir arkaisk språk. Det hadde heile tida eit produktivt dualis og eit relativt pronomen som blir særstilt etter kasus, numerus og genus. Begge delar forsvann allereie i gammalakkadisk.
Gammalbabylonsk var språket til kong Hammurabi, og med dette skapte han det som i dag blir kalla lovane til Hammurabi, ein av dei eldste lovtekstane i verda.
Frå 1400-talet f.Kr. snakkar ein om «mellombabylonsk». Grensedraginga bygger på at kassittarane erobra Babylonia omkring 1550 f.Kr. og deretter herska over dette språket i over 300 år. Dei gav opp sitt eige språk til fordel for akkadisk, men hadde liten innflytnad på språket. I mellombabylonskens blomstringstid var det i heile den gamle orientalske verda, inkludert Egypt, skriftspråket til diplomatiet. Under denne perioden tok det også opp mange lånord frå nordvestsemittiske språk og frå hurrittisk. Desse blei likevel berre bruka i grenseområda til det akkadiske språkområdet.
mini|Ei akkadisk innskrift Sjølv gammalassyrisk utvikla seg vidare i det andre tuseneåret før Kristus. Sidan det var eit reint folkespråk – kongar skreiv på babylonsk – finst det berre nokre få bevarte omfangsrike tekstar frå denne tida. Frå rundt 1500 f.Kr. snakkar ein om «mellomassyrisk».
I løpet av det fyrste tuseneåret før Kristus mista akkadisk meir og meir statusen sin som embetsspråk. I starten, frå rundt 1000 f.Kr., stod akkadisk og arameisk parallelt som embetsspråk. Dette blei tydeleg på mange avskrifter, der leirtavleskrivarane skreiv på akkadisk, mens papyrus- og lêrskrivarane brukte arameisk. Til og med dei samtidige tekstane viser dette. Frå og med denne tida blir språka kalla «nyassyrisk» og «nybabylonsk». Nyassyrisk fekk eit stort oppsving på 700-talet f.Kr., da det assyriske riket utvikla seg til ei stormakt. 612 f.Kr. blei byen Nineve, og dermed det assyriske riket, øydelagt. Berre i omtrent ti år til fanst det tekstar som var skrivne på berre assyrisk.
Etter at dei mesopotamiske rika vart oppløyste gjennom erobringa persarane gjorde i området, forsvann akkadisk (som da berre eksisterte i form av «seinbabylonsk») som folkespråk, men det blei stadig nytta som skriftspråk. Også etter invasjonen frå grekarane under Alexander den store på 300-talet f.Kr. kunne språket hevde seg som skriftspråk. Mykje tyder derimot på at akkadisk som talespråk allereie var utdøydd på denne tida, eller i det minste veldig lite bruka. Dei yngste tekstane på akkadisk stammar frå midten av 200-talet e.Kr.
Dechiffrering Det akkadiske språket blei gjenoppdaga fyrst da dansken Carsten Niebuhr i 1767 kunne gjera omfangsrike avskrifter av kileskrifttekstar og presenterte dei i Danmark. Med ein gong begynte mange å prøve å tyde språket. Til særleg stor hjelp i den samanhengen var fleirspråklege tekstar, som blant anna inneheldt gammalpersiske og akkadiske delar. Sidan mange kongenamn var med i desse tekstane, kunne ein identifisere i alle fall enkelte kileskriftteikn, som blei presenterte for folk flest i 1802 av Georg Friedrich Grotefend. Allereie da var det mogleg å sjå at akkadisk høyrte til dei semittiske språka. Det endelege gjennombrotet i tydinga av skrifta, og dermed i tilgangen til det akkadiske språket, lykkast Henry Rawlinson med på midten av 1800-talet.
Dialektar Den fylgjande tabellen inneheld ei samanfatting av dei til nå sikkert identifiserte dialektane i akkadisk.
DialektRegion Assyrisk Nord-Mesopotamia Babylonsk Sentral- og Sør-Mesopotamia Eblaittisk Nord-Syria (i og omkring Ebla) Mariottisk Midtre Eufrat (i og omkring byen Mari) Tall Baydar Nord-Syria (i og omkring Tall Baydar)
Enkelte forskarar (til dømes B. Sommerfeld 2003) går vidare utifrå at den «gammalakkadisken» som blei bruka i dei eldste tekstane ikkje var nokon forgjengar til dei seinare dialektane assyrisk og babylonsk, men ein eigen dialekt som blei utkonkurrert av desse to og døydde ut tidleg.
Fonetikk og fonologi Sidan akkadisk som talespråk er utdøydd og ingen samtidige skildring av uttalen blei gjort, kan ein ikkje forske noko særleg på fonetikken og fonologien. Ein kan likevel, på grunn av slektskapen med dei andre semittiske språka og ved hjelp av variantane i skrivemåten av ord i akkadisk, trekke nokre slutningar.
Konsonantar Den fylgjande tabellen gjengir dei lydane som er spesielle i den akkadiske bruken av kileskrift. IPA-teikna representerer den uttalen ein trur dei hadde, etter Streck (2005). I klammar fylgjer den transkripsjonen for lyden som blir bruka i faglitteraturen, i dei tilfella der det skil seg frå det fonetiske teiknet. Denne transkripsjonen har blitt foreslått for alle semittiske språk av Deutsche Morgenländische Gesellschaft (DMG) og blir difor kalla som DMG-Umschrift.
bilabial alveolar palatal velar glottal ustemte stemte ustemt stemt ustemt stemt ustemt stemt ustemt stemt Ejektiver t’ (), ts’ () k’ (q) Plosivar p b t d k g () Affrikatar ts (s), (š) dz (z) Frikativar x () Nasalar m n Vibrantar r Laterale approksimantar l Sentrale approksimantar w j
Når det gjeld lateralaffrikaten /š/, trur somme forskarar at han har hatt ein frikativ uttale ([] eller []).
Vokalar fremre sentrale bakre urunda runda urunda runda urunda runda lukka i u middels e/ (e) open a
Dessutan reknar dei fleste akkadologar med at det var ein bakre mellomvokal (o eller ). Kileskrifta gir likevel ikkje noko godt bevis på dette.
Alle konsonantar og vokalar finst som korte og lange. Konsonantlengd blir uttrykt ved dobling av den gjeldande konsonanten, vokallengde ved ein strek over vokalen (ā, ē, ī, ū). Denne forskjellen er fonemisk, det vil si betydningsskillande, og blir au utnytta i grammatikken, til dømes iprusu (at han avgjorde) – iprusū (dei avgjer).
Trykk Om trykk i akkadisk veit ein ingenting kjent. Rett nok finst det visse haldepunkt, som regelen om bortfall av vokalar (sjå neste avsnitt), og det at visse skrivemåtar i kileskrifta kan representere trykk på visse vokalar, men til no har ein enda ikkje kunna bevise nokon betoningsregel.
Akkadisk har ein regel som stryk korte vokalar (og truleg dei utan trykk). Dette skjer ikkje med vokalar i siste staving i ord, og berre i opne stavingar som fylgjer ei anna open staving med kort vokal. Opne stavingar er i denne samanhengen dei som sluttar på ein vokal. Til dømes blir verbaladjektivet (partisipp II) av verbet prs (avgjera) i den feminine forma uttala paris-t-um (-t markerer hokjønn, -um er nominativ-endinga). /i/-en blir ikkje stroken, ettersom han er del av ei lukka staving (/ris/). I den maskuline forma av ordet heiter det likevel pars-um, sidan /i/-en i den forma som ligg til grunn, /pa.ri.sum/, står i ei open staving og kjem etter ei kort open staving (/pa/). I dei seinare språkstadia i akkadisken ser ein i tillegg eit generelt bortfall av korte vokalar i slutten av ord.
Grammatikk Morfologi Generelt