Romani rakkripa eller romani (uttala rommani, med stutt o og lang m), òg kalla norsk romani, svensk romani, skandoromani, rodi, rotipa eller reisandespråk, er eit språk med hovudsakleg skandinavisk grammatikk og indisk-basert ordforråd som tradisjonelt blir bruka av romanifolket (reisande, taterar, romanoar, romanisæl) i det vestlege Sverige, på Austlandet og i Trøndelag. Romani rakkripa er i Noreg definert som eitt av dei nasjonale minoritetsspråka.
Sett som eit romanispråk høyrer romani rakkripa til dei nordlege romanispråka i lag med m.a. finsk romani, sintiromani. Dei tre andre greinene er valakisk romani, sentralromani og balkanromani.For ei klassifisering, sjå romanispråk og ev. Glottolog sitt oversyn over romanispråk Ordtilfang Norsk Romani Opphavsspråk ein jikk ek (hindi) to dy do (hindi) tre trinn tīn (hindi) fire sjtar cār (hindi) fem pansj pāṃc (hindi) seks sinkus ? sju efta häft (farsi) el.epta (gresk) åtte åkta okhto (gresk) ni enja ennea (gresk) ti desj,dypansj das (hindi)do (hindi)+ pāṃc (hindi) jord pu bhūmi 'jord' (gamalindisk) stor baro vaḍrā 'stor' (gamalindisk) fole kuro ghoṛā 'hest' (gamalindisk) vatn pani pānīya (gamalindisk) mykje butt bahut (hindi) Gud Devel dev (hindi) Gud Adonai Adonáj (hebraisk) flott, stolt buno buono (italiensk) bok libri libre (fransk) kvit blank blanc (fransk) åleine alonum alone (engelsk) gata stråtan straat (nederlandsk) vegg vanta Wand (tysk) elv flussa Fluß (tysk) vente bidra bida (skandinavisk) Ordtilfanget i romani ber sterkt preg av historia til romanifolket. Kjernen av ordtilfanget kjem frå dei indoariske språka kring Panjab i Pakistan og det nordvestlege India. Mange ord liknar på dei tilsvarande orda i hindi — slik som tala frå ein til fem. Andre vesentlege kjelder er gresk, slaviske språk, romanske språk og germanske språk. Det finst òg enkelte hebraiske og finske ord i romani.
Mange ord som er innlånte frå skandinavisk er omforma med suffiks som -(d)ra, -us, -is og liknande.
Grammatikk Grammatikken står i sterk motsetnad til ordtilfanget i romani rakripa; både syntaksen (setningsoppbyggjinga) og morfologien (systemet av bøyingsendingar) er i det store og heile av sentralskandinavisk type.
Morfologi
Substantiv Ubundeeintal Bundeeintal Ubundefleirtal Bundefleirtal divus (‘dag’) divusen divusar divusane bakro (‘sau’; ‘bekre, vêr’) bakroen bakroar bakroane Substantiva i romani tek vanlegvis -(a/e)r i ubunde fleirtal, og dei har etterhengd bunden artikkel som i dei fleste nordgermanske språka og målføra. Endingsvokalen i ubunden form blir halden i bøygde former. Typiske endingsvokalar er hankjønnsendinga -o og hokjønnsendinga -i.
Avleiingsendingar inkluderer -ipa (rakra = ‘tala’, rakripa = ‘språk’, ‘tale’; nak = nase, nakkipa = ‘snus’) og -ar (tradra = ‘reise’, tradrar = ‘bil’).
Verb Inf. Pres. Pret. Perf. dikka (‘sjå’) dikkar dikka kammar dikka jia (‘syngje’) jiar jia kammar gia ja (‘gå’) jar jadde kammar jadd Verba har oftast a-infinitiv på romani. Dei fleste verba blir bøygde som nynorsk kasta. Einstavingsverb blir oftast bøygde om lag som nynorsk ha. Perfektum blir oftast danna med hjelpeverbet kamma (ha). Mange verb, inkludert ord frå germanske språk, har suffikset -(d)ra: bidra (venta), bodra (bu), dindra (tena), dragra (draga, reisa).
Syntaks Den grunnleggjande setningsbygnaden i romani er stort sett av SVO-type (Subjekt-Verb-Objekt): Vårsnus rakrar romani (SVO) svarar ordrett til «Vi talar romani». Ved tilføying av adverb først i setninga får vi, som i all skandinavisk, reverseringa SV > VS: Ninna rakrar vårsnus romani (AVSO) «No talar vi romani.»
Kjelder
Litteratur Hancock, Ian: «The Social and Linguistic Development of Scandoromani» , i Language Contact: Theoretical and Empirical Studies. Berlin: Mouton de Gruyter, 1992. Hyltenstam, Kenneth (red.): Sveriges sju inhemska språk : ett minoritetsspråksperspektiv. Lund (Studentlitteratur), ca 1999. (366 s. : ill.) ISBN 91-44-00777-9 (hf.) Iversen, Ragnvald: The Romany language in Norway. (Skrifter / utgitt av det Norske videnskapsakademi i Oslo. II. Historisk-filosofisk klasse ; 1944:3 1) 1944. (275 s.) Karlsen, Hermann: Romani-norsk ordbok. Fredrikstad (Stiftelsen Roma), 2000. (90 s.; ill.) Karlsen, Hermann: Vandriar : et enkelt innføringskurs i romani : ved undervisning, skriftlig og på CD. Fredriksstad (Stiftelsen Roma), 2001. Hefte (28 s.) + CD. Karlsen, Ludvig [...] et.al.: Romani-folkets ordbok : Tavringens rakripa = de reisendes språk. 1993. ISBN 82-992363-1-2. Mac Mathúna, Séamus & Ó Corráin, Ailbhe (red.): Minority languages in Scandinavia, Britain and Ireland. (Studia Celtica Upsaliensia ; 3) Uppsala (University of Uppsala); Stockholm (Almqvist & Wiksell International), 1998. (220 s. : ill.) ISBN 91-554-4111-4 (hf.) Sveriges officiella minoritetsspråk : finska, meänkieli, samiska, romani, jiddisch och teckenspråk : en kort presentation. (Skrifter utgivna av Svenska språknämnden ; 86) Stockholm (Norstedt), 2003. (76 s. : ill.) ISBN 91-7297-611-X (hf.)
Sjå òg Romanés Rodi
Bakgrunnsstoff Utdrag frå Tavringens rakripa : romanifolkets ordbok av Ludvig Karlsen Norske nyheter på romani rakripa (Pre Drommen te Romani-Manuset) «Ethnologue Report: Romani, Tavringer : a language of Sweden»
kategori:løynspråk kategori:romanifolk kategori:språk i Noreg kategori:nordgermanske språk Kategori:Romanispråk Kategori:Einskildspråk Kategori:Indoariske språk