Volksgerichtshof

Volksgerichtshof (VGH) (pol. Trybunał Ludowy, TL) – sąd specjalny, ustanowiony w 1934 roku przez władze III Rzeszy poza konstytucyjnymi ramami prawa, do osądzania takich przestępstw jak zdrada stanu (niem. Hochverrat) i zdrada państwa (niem. Landesverrat); zakres jego kognicji i jurysdykcji był systematycznie poszerzany (m.in. o defetyzm, sabotaż gospodarczy, szpiegostwo). W 1936 przekształcony w sąd zwyczajny. Rozwiązany przez Sojuszniczą Radę Kontroli Niemiec 20 października 1945.

Organizacja Trybunału i sam przewód sądowy były nastawione na przeprowadzanie procesów doraźnych – był to sąd jednoinstancyjnyPierwszej i ostatniej instancji, bez prawa apelacji., i narzędzie mordów sądowych. Trybunał skazał osiemnaście tysięcy osób, w ogromnej liczbie przypadków wydając karę śmierci – do 1945 wykonano około 5200 egzekucji. Trybunał orzekał m.in. w sprawach członków niemieckiego ruchu oporu – grup opozycyjnych Czerwonej Orkiestry, Białej Róży, Edelweisspiraten, Kręgu z Krzyżowej oraz uczestników zamachu na Adolfa Hitlera z 20 lipca 1944.

25 stycznia 1985 Bundestag jednogłośnie uznał Trybunał Ludowy za „instrument terroru do wykonania nazistowskiej tyranii”. Prawnie obowiązujące wyroki Trybunału Ludowego i sądów specjalnych zostały unieważnione ustawą dopiero w 1998 r.

Powołanie Trybunału Ludowego

W nocy z 27 na 28 lutego 1933 spłonął gmach parlamentu Rzeszy (Reichstagu) w Berlinie, najprawdopodobniej w wyniku podpalenia. O podłożenie ognia oskarżono holenderskiego komunistę Marinusa van der Lubbego, ujętego na miejscu zdarzenia, oraz prominentnych działaczy partii komunistycznej, Ernsta Torglera (przewodniczącego frakcji KPD w Reichstagu), który jako ostatni opuścił gmach Reichstagu w dniu pożaru oraz bułgarskich działaczy Kominternu Georgi Dimitrowa (późniejszego sekretarza generalnego KominternuOd 1934 do formalnego rozwiązania struktury w 1943 r., a po II wojnie światowej komunistycznego premiera Bułgarii), Błagoja Popowa i . 21 września 1933 otwarto proces przed IV. Izbą Karną Sądu Najwyższego Rzeszy (niem. ) w Lipsku. Proces toczył się otwarcie, z pozwoleniem na obecność publiczności (w tym dziennikarzy prasy międzynarodowej) w sali rozpraw. Dymitrow podczas aresztu studiował niemieckie prawo karne oraz kodeks postępowania karnego. Jako sprawny retor wdawał się w potyczki słowne z przedstawicielami oskarżenia i ostro spierał się m.in. z Josephem Goebbelsem i Hermannem Göringiem, zyskując międzynarodowy rozgłos w prasie. Wyrok, niepodlegający apelacji, zapadł 23 grudnia 1933. Oskarżeni: Torgler, Dymitrow, Popow i Tanew zostali uwolnieni z braku dowodów winy. Oskarżony van der Lubbe został uznany winnym zdrady stanu, podżegania do podpalenia oraz próby podpalenia. Sąd skazał go na karę śmierci i utratę praw obywatelskich. Marinus van der Lubbe został zgilotynowany 10 stycznia 1934. Po procesie pozostali oskarżeni zostali objęci tak zwanym aresztem prewencyjnym (niem. Schutzhaft)Eufemizm oznaczającym administracyjne zatrzymanie bez wyroku sądowego na podstawie dekretu o ochronie Rzeszy – była to podstawa osadzania w obozach koncentracyjnych.. Bułgarzy zostali wydaleni z terytorium III Rzeszy, a Torglera wypuszczono z obozu dopiero w 1935 r.

Wyrok wykazał, że dyktatura NSDAP nie podporządkowała sobie (w 1933) systemu sądowniczego Niemiec. Proces nie mógł być w konsekwencji wykorzystany dla nazistowskich celów propagandowych. Joseph Goebbels i Hermann Göring przegrywali wizerunkowo w ostrych wymianach zdań z Georgi Dymitrowem. Wobec zamanifestowanej publicznie niezależności sądownictwa, władze III Rzeszy powołały nowy sąd specjalny – Trybunał Ludowy (niem. Volksgerichtshof), celem sądzenia spraw uznawanych za przestępstwa polityczne w III Rzeszy, definiowanych jako zdrada stanu, które wcześniej były rozpatrywane przez Sąd Rzeszy (niem. Reichsgericht). Trybunał Ludowy powołano na mocy ustawy o zmianie przepisów prawa karnego i postępowania karnego z 24 kwietnia 1934 (niem. Gesetz zur Änderung von Vorschriften des Strafrechts und des Strafverfahrens), która weszła w życie 2 maja 1934.

Uroczysta inauguracja prac Trybunału miała miejsce w berlińskim budynku pruskiego Landtagu (niem. Preussenhaus) 14 lipca 1934. Minister sprawiedliwości Franz Gürtner odebrał wtedy przysięgę od sędziów. Pierwsze posiedzenie Trybunału odbyło się 1 sierpnia 1934.

Właściwość i proces sądowy thumb|Gmach sądu najwyższego (niem. Kammergericht) w berlińskiej dzielnicy Schöneberg, gdzie zbierał się Trybunał Ludowy Początkowo zadaniem Trybunału Ludowego było sądzenie w sprawach o zdradę stanu (niem. Hochverrat) i zdradę kraju (niem. Landesverrat). 18 kwietnia 1936 na mocy Ustawy o Trybunale Ludowym i o dwudziestej piątej zmianie ustawy o poborach służbowych (niem. Gesetz über den Volksgerichtshof und die fünfundzwanzigste Änderung des Besoldungsgesetzes) Trybunał stał się sądem zwyczajnym. Zakres jego kompetencji był systematycznie poszerzanyPełny wykaz spraw podlegających kognicji Trybunału na przestrzeni lat zob. szerzej P. Bury, Trybunał Ludowy jako organ wymiaru (nie)sprawiedliwości III Rzeszy, „Miscellanea Historico-Iuridica” 2023, t. XXII, z. 1, s. 617., m.in. o sprawy w zakresie uszkodzenia mienia wojskowego, działania na korzyść wroga, szpiegostwa i defetyzmu. Według rozporządzenia o właściwości sądów karnych, sądów specjalnych oraz innych przepisach prawa postępowania karnego z 12 lutego 1940 (niem. Verordnung über die Zuständigkeit der Strafgerichte, der Sondergerichte und sonstige strafverfahrensrechtliche Vorschriften) Trybunał Ludowy był sądem właściwym dla spraw:

zdrady stanu, zdrady kraju, ataków na führera i kanclerza Rzeszy, znacznego uszkodzenia mienia wojskowego i zagrożenia sił zbrojnych zaprzyjaźnionych państw, niezgłoszenia planowanej zdrady stanu, zdrady kraju lub znacznego uszkodzenia mienia wojskowego, przestępstw wymienionych w paragrafie 5 pkt 1 dekretu „O ochronie narodu i państwa” (niem. Verordnung zum Schutz von Volk und Staat), obejmujących m.in. podjęcie się zabicia prezydenta Rzeszy, członka lub komisarza rządu Rzeszy lub rządu krajowego, oraz przestępstw wymienionych w paragrafie 1 ust. 1 Ustawy przeciwko sabotażowi gospodarczemu z 1 grudnia 1936 (niem. Gesetz gegen Wirtschaftssabotage).

Skład orzekający składał się z dwóch sędziów zawodowych i trzech tzw. sędziów ludowych (niem. Volksrichter), zazwyczaj funkcjonariuszy partyjnych, oficerów lub wysokich urzędników, powoływanych początkowo na okres pięciu lat – od 1936 sędziowie zawodowi mianowani byli dożywotnio. Sędziowie byli mianowani przez kanclerza Rzeszy spośród osób lojalnych systemowi narodowosocjalistycznemu, wybranych przez ministra sprawiedliwości. NSDAP miała bezpośredni wpływ na mianowanie sędziów, a przez to na przebieg procesów. Spośród 243 sędziów ludowych mianowanych pomiędzy 1934 a 1945 r. jedynie 1,7% było niezwiązanych z partią. Sędziowie nie mogli odrzucić nominacji do Trybunału Ludowego. Od 1936 r. pracami Trybunału kierował jego przewodniczący, który powoływał składy orzekające, a także mógł wyznaczać sesje Trybunału w innych miastach Rzeszy. Minister sprawiedliwości powoływał zastępcę przewodniczącego, a po 1938 – wiceprzewodniczącego. Od 1936 r. wszyscy sędziowie Trybunału mogli nosić togi koloru czerwonego, dotąd zarezerwowane dla sędziów Sądu Rzeszy, co miało potwierdzić rangę Trybunału.

Organizacja Trybunału i sam przewód sądowy były nastawione na przeprowadzanie szybkich procesów – był to sąd pierwszej i ostatniej instancji, gdzie oskarżonemu nie przysługiwało prawo apelacji od wyroku Trybunału, natomiast oskarżyciel takie prawo posiadał. Jak pokazują badania niektóre procesy, np. proces Sophie Scholl i działaczy Białej Róży, trwały często krócej niż godzinę, bez przedstawiania dowodów i argumentów przez obie strony. Ponadto oskarżony nie miał możliwości swobodnego wyboru obrońcy – musiał przyjąć obrońcę zaakceptowanego przez przewodniczącego składu orzekającego. Obrońca i oskarżony mieli często tylko jeden dzień lub jedynie kilka godzin na zapoznanie się ze stawianymi zarzutami. Często do tego czasu obaj nie mogli się ze sobą kontaktować. Skazany w sprawie o zdradę stanu nie otrzymywał odpisu wyroku. Mógł go jedynie przejrzeć pod nadzorem urzędnika sądowego. Przewodniczący Trybunału często występował na rozprawie jako prokurator czytając oskarżenie, a następnie jako sędzia ogłaszając wyrok i karę bez sprzeciwu ze strony obrońcy, który zazwyczaj milczał podczas całego procesu. Nie przestrzegano przepisów i procedur regularnego sądu, a wyrok można w wielu przypadkach określić jako mord sądowy.

Trybunał obradował najpierw w gmachu byłego pruskiego Landtagu (niem. Preussenhaus) przy Prinz-Albrecht-Strasse w Berlinie, a w 1935 został przeniesiony do budynku dawnej szkoły królewskiego gimnazjum Wilhelma (niem. Königliches Wilhelms-Gymnasium) przy Bellevue-Str. 15 niedaleko Placu Poczdamskiego. Niektóre procesy odbywały się w budynku sądu najwyższego (niem. ) w berlińskiej dzielnicy Schöneberg, gdzie m.in. 8 sierpnia 1944 odbył się filmowany z rozkazu Hitlera proces pokazowy uczestników antyhitlerowskiej konspiracji związanej z zamachem na Hitlera 20 lipca 1944.

Ponadto Trybunał orzekał również w innych miastach RzeszyP. Bury, Trybunał Ludowy jako organ wymiaru (nie)sprawiedliwości III Rzeszy, „Miscellanea Historico-Iuridica” 2023, t. XXII, z. 1, s. 598., co umożliwiło jego przewodniczącemu Rolandowi Freislerowi (1942–1945) ogłaszanie wyroków w szczególny sposób, każdorazowo przed dużą, starannie dobraną publicznością.

Na dzień 1 stycznia 1943 Trybunał zatrudniał 47 sędziów zawodowych, w tym oprócz przewodniczącego i wiceprzewodniczącego w Trybunale orzekało 3 przewodniczących wydziałów, 9 sędziów Trybunału i 33 sędziów delegowanych, wśród których można jeszcze wymienić 14 sędziów wyższych sądów krajowych, 9 dyrektorów sądów krajowych oraz 10 sędziów sądów rejonowych i sądów krajowychP. Bury, Trybunał Ludowy jako organ wymiaru (nie)sprawiedliwości III Rzeszy, „Miscellanea Historico-Iuridica” 2023, t. XXII, z. 1, s. 600.. Ponadto w Trybunale zasiadało wówczas 95 ławników honorowych, w tym 30 oficerów, 4 oficerów policji i 48 dowódców SA, SS, NSKK i HJ. W 1944 r. liczba honorowych ławników wzrosła do 173. Z ww. współpracowało 179 prokuratorów.

Zadania Trybunału Ludowego Trybunał jako sąd specjalny miał za zadanie – jak to określił drugi z kolei urzędujący przewodniczący Trybunału, a od 1942 minister sprawiedliwości Otto Georg Thierack – „ochronę higieny narodu”Wolne tłum. z jęz. niem: volkshygienische Aufgabe. („należy zwalczyć groźbę epidemii pochodzącą od oskarżonych”). 5 stycznia 1943 podczas mianowania na stanowisko nowego przewodniczącego sądu II instancji w Szczecinie Thierack wyjaśnił: „...istotnym jest, aby w każdych okolicznościach i konsekwentnie zachować zdrową, nienaruszoną tkankę naszego narodu”Wolne tłum. z jęz. niem: den gesunden Körper unseres Volkes unter allen Umständen unversehrt und kräftig zu erhalten..

Przewodniczący Trybunału Ludowego thumb|upright|Otto Georg Thierack (z prawej strony) przekazuje urząd prezydenta Trybunału Ludowego Rolandowi Freislerowi, sierpień 1942 13 lipca 1934 – 18 września 1934: Fritz Rehn 1936 – 1942: Otto Georg Thierack sierpień 1942 – 3 lutego 1945: Roland Freisler 12 marca 1945 – 24 kwietnia 1945: Harry Haffner