Siergiej Iosifowicz Paradżanow, ros. Сергей Иосифович Параджанов, orm. Սարգիս Հովսեպի Պարաջանյան, Sarkis Howsepi Paradżanian (ur. 9 stycznia 1924 w Tyflisie, zm. 21 lipca 1990 w Erywaniu) – radziecki reżyser filmowy pochodzenia ormiańskiego, uznawany za jednego z najwybitniejszych twórców kina w XX wieku. Wszechstronny artysta i dysydent, wiele lat więziony przez władze za głoszone przez siebie poglądy i niezależność artystyczną oraz homoseksualność.
Młodość i edukacja Jego ojciec Iosif Sarkisowicz Paradżanow był sprzedawcą antyków, matka Sierafima Dawidowna z domu Bieżanowa również pochodziła z ormiańskiej rodziny kupieckiej. Po przejęciu władzy przez bolszewików ojciec Siergieja był więziony, a rodzinie wiodło się bardzo ciężko. W latach 1932–1942 Siergiej Paradżanow uczęszczał do rosyjskiej szkoły średniej w Tbilisi; od 1941 do 1943 pracował w fabryce. W 1942 roku podjął studia w Instytucie Transportu Kolejowego, a od 1943 do 1945 studiował w tbiliskim konserwatorium grę na skrzypcach i śpiew. Uczył się również tańca w szkole choreograficznej przy Teatrze Opery. W tym czasie z trupą koncertową dał ponad pół tysiąca koncertów w szpitalach wojennych i domach dla inwalidów.
W 1945 roku Siergiej Paradżanow rozpoczął studia na wydziale reżyserii moskiewskiej WGIK. W 1947 roku był więziony w Tbilisi pod pretekstem homoseksualizmu i spekulanctwa, dopiero po siedmiu miesiącach wrócił na uczelnię. Uczył się m. in. u Igora Sawczenki i Ołeksandra Dowżenki. Jako asystent reżysera pracował z Sawczenką przy filmach Trzeci szturm i Taras Szewczenko. Na studiach ożenił się z Tatarką Nijar Sierajewą, zamordowaną z powodu ślubu z niewiernym. Jego drugą żoną była Ukrainka Swietłana Szczerbatiuk. Pracę dyplomową zrealizował w Kijowskiej Wytwórni Filmów Fabularnych w 1952, do której otrzymał nakaz pracy. Była to Mołdawska bajka oparta na kanwie prozy mołdawskiego pisarza Emila Bucova.
Kariera artystyczna Za debiut fabularny Siergieja Paradżanowa należy uznać Andrijesz, zrealizowany w 1955 roku wspólnie z Jakowem Bazelianem. Była to baśniowa opowieść oparta na tym samym temacie, co praca dyplomowa reżysera. W 1956 zrealizował film fabularny pt. Pierwszy chłopak, zaś w 1957 trzy krótkie metraże: Dumka, Natalia Użwij i Złote ręce. W 1961 powstała Ukraińska rapsodia opowiadająca historię wiejskiej dziewczyny robiącej karierę śpiewaczki. W 1962 nakręcił film fabularny pt. Kwiatek na kamieniu opowiadający o komsomolcach. Tym filmem Paradżanow zakończył pierwszy etap swej twórczości, jakim były filmy socrealistyczne.
Przełomowym filmem okazały się Cienie zapomnianych przodków (Tini zabutych predkiw) z 1964 roku, arcydzieło będące adaptacją powieści Mychajła Kociubyńskiego pod tym samym tytułem, zrealizowane w setną rocznicę urodzin pisarza, bogato korzystające z huculskich wierzeń i legend. Premiera obrazu miała miejsce 4 września 1965 w Kijowie i zbiegła się w czasie z aresztowaniami młodych intelektualistów we Lwowie i Kijowie. Projekcja filmu poprzez wystąpienia m. in. Wiaczesława Czornowiła i Wasyla Stusa przerodziła się w polityczną manifestację. Wskutek tego wydarzenia Paradżanow dla władz radzieckich znalazł się w niekorzystnym świetle. Film zdobył 28 nagród na międzynarodowych festiwalach filmowych i przysporzył Paradżanowowi światowej sławy, co wzmogło podejrzliwość władz wobec reżysera.
Kolejnym projektem filmowym Paradżanowa były Kijowskie freski, do których rozpoczął zdjęcia w 1965 roku, jednak pozwolenie na realizację wstrzymano. Reżyser został oddelegowany do pracy w Erywaniu, gdzie zrealizował dokument Akop Awnatanian. W 1967 rozpoczął w wytwórni Armenfilm zdjęcia do filmu Sajat Nowa. Obraz opowiadał o losach XVIII-wiecznego poety Harutiuna Sajatiana. Realizacja filmu przypadła na okres przejściowy pomiędzy epokami Chruszczowa i Breżniewa, charakteryzujący się zaostrzeniem cenzury. Obrazowi Paradżanowa zarzucano hieroglificzność oraz szyfrowanie treści. W 1968 zmieniono tytuł z Sajat Nowa na Barwy granatu, zajęto się również zmianą jego treści. Przeróbki zlecono Siergiejowi Jutkiewiczowi, który przemontował film, wyciął kluczowe sceny oraz dodał wiersze poety. Mimo zmiany w formie film zachował charakterystyczny dla Paradżanowa styl. Do dystrybucji został wprowadzony jedynie w kilku kinach.
Kolejne scenariusze pisane w latach 60. i na początku 70. nie trafiały do realizacji. W 1969 odrzucono projekt scenariusza pt. Drzemiący pałac na podstawie Fontann Bachczysaraju Aleksandra Puszkina opowiadał m. in. o historii Tatarów krymskich stanowiącej w ZSRR temat tabu. W 1971 Paradżanow przedłożył w wytwórni filmowej w Kijowie projekt scenariusza na podstawie Demona Michaiła Lermontowa. On również został odrzucony, prawdopodobnie tylko ze względu na osobę autora. Również scenariusz oparty na poemacie Piękny Ara z 1946 roku ormiańskiego poety Nauri Zarjana przedłożony w wytwórni Armenfilm nie został zrealizowany. W 1972 roku reżyser podjął realizację filmu według scenariusza Intermezzo, o życiu Mychajła Kociubyńskiego, który pozostał jednak nieukończony po tym, jak władze wstrzymały jego produkcję. W 1973 scenariusz napisany wspólnie z Wiktorem Szkłowskim, oparty na kanwie Cudu w Odense Andersena został odrzucony przez wytwórnię w Kijowie.
17 grudnia 1973 roku reżyser został aresztowany pod zarzutem homoseksualizmu i spekulanctwa. Skazano go na 5 lat pozbawienia wolności. Domniemywa się, iż faktycznym powodem uwięzienia był meldunek Jurija Andropowa dotyczący podróży reżysera do Mińska w grudniu 1971, gdzie wygłosił odczyt na pokazie autorskiej wersji Barw granatu. Był więziony w kijowskim Więzieniu Lukjanowskim i w kolonii w Ałczewsku, tworzył tam kolaże. Mimo protestów ze strony radzieckich i zachodnich ludzi kultury – filmowców, pisarzy, studentów, naukowców – organizacji międzynarodowych i opinii publicznej dopiero po czterech latach odzyskał wolność. Prawdopodobnie stało się to za sprawą interwencji szwagra Lili Brik Louisa Aragona u Leonida Breżniewa.
Mieszkanie Paradżanowa w Kijowie skonfiskowano, reżyser otrzymał też zakaz zamieszkania w Kijowie, Moskwie, Leningradzie i Erywaniu. Powrócił więc do domu rodzinnego w Tbilisi, gdzie pozostawał pod aresztem domowym. Wobec zakazu pracy przy filmie, artystyczne projekty realizował w formie scenariuszy, noweli i setek prac plastycznych, szczególnie kolaży. W 1982 roku po jego wystąpieniu w obronie spektaklu Włodzimierz Wysocki w moskiewskim Teatrze na Tagance ponownie go aresztowano i skazano na dziewięć miesięcy pozbawienia wolności. Został uwolniony dzięki listowi poetki Biełły Achmaduliny skierowanemu do sekretarza KC Komunistycznej Partii Gruzji Eduarda Szewardnadze.
Dopiero w 1984 roku złagodzenie represji władz wobec artysty umożliwiło mu realizację filmu Legenda o Twierdzy Suramskiej. Film powstały w Gruzja-Film oparty na tekście XIX-wiecznego gruzińskiego pisarza Daniela Czonkadze zyskał międzynarodowe uznanie. Równolegle Paradżanow pisał scenariusze, a w 1985 roku w Tbilisi miała miejsce pierwsza wystawa prac plastycznych artysty. W 1986 roku światło dzienne ujrzał krótkometrażowy dokument Arabeski na temat Pirosmaniego opowiadający o Niko Pirosmanaszwili, gruzińskim malarzu prymitywiście. Zajął się również losami innego artysty, Michaiła Wrubla, stworzył projekt filmu o nim, zrealizowany w 1989 przez Leonida Osykę pt. Etiudy na temat Wrubla. Pisał również scenariusze, m. in. oparty na Słowie o wyprawie Igora przedstawiony wytwórni w Kijowie. Drugi pt. Męczeństwo Szuszanik oparty był na losach męczennicy Szuszanik spisanych przez Jakuba z Curtaweli. Spośród tych projektów realizacji w 1988 doczekał się jedynie oparty na azerbejdżańskich legendach i opowiadaniu Lermontowa Aszik Kerib. Paradżanow zadedykował ten film przyjacielowi, Andriejowi Tarkowskiemu. W czerwcu 1989 roku rozpoczęły się zdjęcia do opus magnum reżysera, Spowiedź, przerwane chorobą artysty. Siergiej Paradżanow zmarł w Erywaniu 20 lipca 1990 roku na raka płuc. Film ukończony został przez przyjaciela reżysera Michaiła Wartanowa w formie dokumentu, pt. Paradżanow: The Last Spring (1992).
Filmografia Jako asystent reżysera 1948 Trzeci szturm reż. Igor Sawczenko 1951 Taras Szewczenko reż. Igor Sawczenko 1952 Maksimka reż. Władimir Braun
Jako reżyser 1952 Mołdawska bajka 1955 Andrijesz wspólnie wraz z Jakowem Bazelianem 1956 Pierwszy chłopak 1957 Dumka 1957 Natalia Użwij 1957 Złote ręce 1961 Ukraińska rapsodia 1962 Kwiatek na kamieniu 1964 Cienie zapomnianych przodków 1965 Kijowskie freski - realizacja projektu przerwana z powodu interwencji władz państwowych; do dziś zachował się wyłącznie oryginalny 15-minutowy fragment filmu, zawierający wszystkie sceny nakręcone przed wydaniem zakazu 1967 Akop Awnatanian 1968 Dieti Komitasu (Children to Komitas) - film zaginiony 1968 Sajat Nowa; Barwy granatu – przemontowana wersja Sergiusza Jutkiewicza 1978 Znak wriemieni (The Sign of the Times) w filmie Aszcharums (In My World) Rubena Geworkianca 1984 Legenda o Twierdzy Suramskiej formalnie współreż. Dawid Abaszydze 1986 Arabeski na temat Pirosmaniego 1988 Aszik Kerib formalnie współreż. Dawid Abaszydze 1989 Spowiedź (film nieukończony)
Projekty odrzucone lub wycofane z realizacji 1969 Drzemiący pałac - scenariusz odrzucony z powodu poruszania zagadnień uznawanych w ZSRR za temat tabu 1972 Intermezzo - scenariusz odrzucony 1972 Ikar 1972 Złoty brzeg 1972 Piękny Ara - film nieukończony z powodu cofnięcia przez władze państwowe pozwolenia na realizację projektu 1972 Demon - scenariusz odrzucony przez kierownictwo Wytwórni Filmowej w Kijowie ze względów osobistych 1973 Cud w Odense - scenariusz odrzucony 1985 Dawid z Sasunu 1987 Słowo o wyprawie Igora 1987 Męczeństwo Szuszanik - projekt niezrealizowany 1988 Skarby góry Ararat
Jako scenarzysta 1975 Jutro reż. Jefim Lewin 1989 Etiudy na temat Wrubla. reż. i wspólscen. Leonid Osyka 1989 Liebiedine ozjoro. Zona (Swan Lake. The Zone) reż. i współscen. Jurij Iljenko
Upamiętnienie W 2024, dla uczczenia 100 rocznicy urodzin Paradżanowa, ukraiński reżyser Taras Tomenko zrealizował film dokumentalny pt. „Sentymentalna podróż na planetę Paradżanow”. W ścieżce dźwiękowej wykorzystano tradycyjną ukraińską pieśń ludową „Werbowaja doszczeczka” (ukr. Вербовая дощечка), którą Paradżanow sam wykonał i uważał za genialną. Film miał swoją premierę światową na 40. Warszawskim Międzynarodowym Festiwalu Filmowym, na którym 22 października 2024 zajął trzecie miejsce w Plebiscycie Publiczności w kategorii filmów dokumentalnych.. 27 października 2024 został wyłoniony jako najlepszy film dokumentalny 9. Festiwalu Filmowego Ukraїna w Warszawie.
Przypisy
Bibliografia Jelena Bauman, Rostisław Jurieniew: Mała Encyklopedia Kina Radzieckiego, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1987, . Joanna Wojnicka: Aszuch i radzieccy cenzorzy, „Didaskalia” nr 82 (grudzień 2007)
Linki zewnętrzne
Oficjalna strona reżysera
Kategoria:Absolwenci Wszechrosyjskiego Państwowego Uniwersytetu Kinematografii im. S.A. Gierasimowa Kategoria:Ludzie urodzeni w Tbilisi Kategoria:Ormiańscy reżyserzy filmowi Kategoria:Radzieccy reżyserzy filmowi Kategoria:Rosjanie pochodzenia ormiańskiego Kategoria:Laureaci Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki Kategoria:Laureaci nagrody Nika Kategoria:Urodzeni w 1924 Kategoria:Zmarli w 1990