Krążowniki pancerne typu Prinz Adalbert – niemieckie krążowniki pancerne (klasyfikowane jako wielkie krążowniki – niem. Großer Kreuzer) z przełomu XIX i XX wieku. Okręty miały wyporność pełną 9875 ton i osiągały prędkość 20 węzłów, a ich główne uzbrojenie stanowiły cztery działa kalibru 21 cm umieszczone w dwóch wieżach i 10 dział kalibru 15 cm.
W latach 1900–1904 w stoczniach w Kilonii i Blohm & Voss w Hamburgu zbudowano dwa okręty tego typu, które otrzymały nazwy upamiętniające niemieckich książąt. Krążowniki zostały wcielone do służby w Kaiserliche Marine w latach 1903–1904. Służyły w Heimatflotte i w Hochseeflotte, biorąc udział w początkowej fazie I wojnie światowej. SMS „Prinz Adalbert” został zatopiony 23 października 1915 roku w pobliżu Libawy przez brytyjski okręt podwodny HMS E8, a SMS „Friedrich Carl” zatonął 17 listopada 1914 roku w pobliżu Kłajpedy po wejściu na minę.
Projekt i budowa Objęcie tronu Cesarstwa Niemieckiego przez Wilhelma II w 1888 roku spowodowało początek rozbudowy floty wojennej, niezbędnej do zdobycia i utrzymania zamorskich posiadłości. Operając się na założeniach francuskiej doktryny Jeune École, Minister Marynarki, admirał (niem. Admiral) przekonał cesarza Wilhelma II o konieczności budowy silnie uzbrojonych i mających duży zasięg krążowników kolonialnych. Doprowadziło to do powstania dużych krążowników pancernopokładowych (klasyfikowanych ówcześnie jako krążowniki II klasy) typu , które jednak nie były zbyt udane, głównie ze względu na zawodne urządzenia napędowe i problemy ze statecznością. W latach 1893–1895 stworzono projekt następcy – pierwszego niemieckiego krążownika pancernego „Fürst Bismarck” – który ze względu na silne uzbrojenie i dużą wyporność był właściwie jednostką o charakterystyce pośredniej między krążownikami pancernymi a pancernikami (podobnie jak rosyjskie pancerniki typu Pierieswiet). Koszty powstania tego okrętu, niewiele niższe od kosztów pancernika, spowodowały zarzucenie koncepcji budowy jednostek o podobnej charakterystyce, w rezultacie czego „Fürst Bismarck” pozostał okrętem unikatowym. W zmienionej doktrynie kolejne krążowniki pancerne miały być jednostkami przeznaczonymi do działań rozpoznawczych na rzecz floty liniowej, zdolnymi także do walki z uszkodzonymi pancernikami przeciwnika. Według takiej koncepcji powstał kolejny niemiecki krążownik pancerny – „Prinz Heinrich”, który miał mniejszą wyporność, uzbrojenie główne zredukowane do dwóch dział kalibru 24 cm i zmniejszoną grubość opancerzenia, otrzymując w zamian siłownię o większej mocy, co zaowocowało wzrostem prędkości maksymalnej. Gdy 26 marca 1898 roku Reichstag uchwalił ustawę morską, przeforsowaną przez nowego Ministra Marynarki, ówczesnego kontradmirała (niem. Konteradmiral) Alfreda Tirpitza, znalazł się w niej zapis o budowie do 1 kwietnia 1904 roku dodatkowych sześciu krążowników pancernych.
Projekt nowych jednostek powstał w latach 1899–1900 w biurze konstrukcyjnym Urzędu Marynarki Rzeszy, będąc rozwinięciem poprzedniej konstrukcji, czyli krążownika „Prinz Heinrich”. Pod naciskiem Generalnego Inspektora Marynarki Wojennej, admirała Hansa von Koestera zmniejszono kaliber dział artylerii głównej do 21 cm dla zwiększenia szybkostrzelności, powiększając też ich liczbę do czterech (dzięki temu masa salwy burtowej wzrosła z 1500 kg do 3040 kg, wliczając artylerię kalibru 15 cm). Zwiększeniu uległa również moc siłowni, jednak nie spowodowało to wzrostu prędkości, która wynosiła 20 węzłów; zgodnie z zasadą upodobniania sylwetek budowanych w tym samym czasie pancerników i krążowników pancernych jednostki otrzymały po trzy kominy, tak jak pancerniki typu Wittelsbach.
Krążowniki zostały zamówione w 1900 roku pod tymczasowymi nazwami „Großer Kreuzer B” i „Ersatz König Wilhelm” (odpowiednio: wielki krążownik „B” i jednostka mająca zastąpić krążownik pancerny ). Pierwszy, późniejszy SMS „Prinz Adalbert” zbudowany został w stoczni w Kilonii (nr stoczniowy 27), a drugi, późniejszy SMS „Friedrich Carl”, powstał w stoczni Blohm & Voss w Hamburgu (nr stoczniowy 155). Stępki jednostek położono w latach 1900–1901, a wodowane zostały w latach 1901–1902. Okręty otrzymały przy wodowaniu nazwy upamiętniające niemieckich książąt: księcia-admirała Adalberta i generała kawalerii i feldmarszałka Fryderyka Karola. Koszt budowy okrętów wyniósł od 15 mln 665 tys. do 16 mln 371 tys. marek.
Okręt Stocznia Położenie stępki Wodowanie Wejście do służby Los SMS „Prinz Adalbert” Kaiserliche Werft, Kilonia kwiecień 1900 22 czerwca 1901 12 stycznia 1904 zatopiony 23 października 1915 SMS „Friedrich Carl” Blohm & Voss, Hamburg sierpień 1901 21 czerwca 1902 12 grudnia 1903 zatonął 17 listopada 1914
Dane techniczne Charakterystyka ogólna mały|lewo|alt=Plany krążowników pancernych typu Prinz Adalbert|Plany krążowników pancernych typu Prinz Adalbert Okręty były krążownikami pancernymi o sylwetce podobnej do poprzedników („Fürst Bismarck” i „Prinz Heinrich”), z podniesionym pokładem dziobowym ciągnącym się aż do rufowej wieży artylerii głównego kalibru, trzema dużymi kominami i dwoma cylindrycznymi masztami. Kadłub o poprzeczno-wzdłużnym układzie wiązań podzielony był za pomocą 13 grodzi na 14 przedziałów wodoszczelnych, a dno podwójne obejmowało 60% jego długości. Okręty miały stewę dziobową w kształcie łabędziej szyi, zaokrągloną rufę, prosty kil i dwie stępki boczne.
Długość całkowita krążowników wynosiła 126,5 metra (124,9 metra na wodnicy), szerokość 19,6 metra i zanurzenie od 7,43 do 7,9 metra. Wyporność normalna (konstrukcyjna) wynosiła 9087 ton, a pełna 9875 ton (9719 długich ton).
Załoga pojedynczej jednostki składała się z 35 oficerów i 551 podoficerów i marynarzy. W przypadku pełnienia funkcji okrętu flagowego liczebność załogi zwiększała się o 53 osoby, z czego dziewięć stanowili oficerowie.
Urządzenia napędowe i pomocnicze Okręty były napędzane przez umieszczone w trzech oddzielnych maszynowniach trzy trzycylindrowe pionowe maszyny parowe potrójnego rozprężania, które poruszały poprzez wały napędowe trzy śruby napędowe (dwie zewnętrzne o średnicy 4,8 metra i środkową o średnicy 4,5 metra). Para o ciśnieniu roboczym od 13,5 do 14,25 at dostarczana była przez 14 kotłów wodnorurkowych o łącznej powierzchni grzewczej 4600 m², wyposażonych łącznie w 42 paleniska, zainstalowanych w trzech kotłowniach. Kotły były opalane węglem, którego normalny zapas wynosił 750, a maksymalny 1630 ton.
Nominalna moc siłowni wynosiła od 16 200 do 17 000 KM, co pozwalało na osiągnięcie prędkości maksymalnej 20 węzłów. Zasięg przy normalnym zapasie węgla wynosił od 4970 do 5080 mil morskich przy prędkości 12 węzłów. Zużycie węgla przy maksymalnej mocy wynosiło 19 ton na godzinę. Na rufie znajdował się pojedynczy ster.
Energia elektryczna (prąd stały o napięciu 110 V) wytwarzana była przez cztery generatory o łącznej mocy 246 kW.
Uzbrojenie Główne uzbrojenie krążowników składało się z czterech dział kalibru 21 cm SK C/04 o długości 40 kalibrów (L/40) w dwóch, zamontowanych w umieszczonych w osi okrętu wieżach – po jednej na pokładzie dziobowym i rufie. Masa działa wynosiła 20,02 tony, a jego długość całkowita 8,4 metra; długość samej lufy wynosiła 7,8 metra. Działa wykorzystywały pociski przeciwpancerne o masie 140 kg wystrzeliwane za pomocą ładunków miotających o masie 42 kg. Kąt podniesienia lufy wynosił od -5 do +30°, a maksymalna donośność wystrzeliwanego z prędkością wylotową 790 m/s pocisku wynosiła 16 300 metrów. Kąt ostrzału obracanych elektrycznie wież wynosił 270°. Zapas amunicji wynosił 340 sztuk (czyli 85 pocisków na działo).
Artyleria średniego kalibru składała się z 10 pojedynczych dział kalibru 15 cm SK C/97 L/40 (faktyczny kaliber działa wynosił 149,1 mm). Wszystkie działa umieszczono na śródokręciu: cztery zainstalowano w wieżach, a pozostałe sześć w kazamatach. Długość całkowita działa wynosiła 5,96 metra, długość lufy 5,54 metra, a jej masa 4460 kg. Działa wykorzystywały amunicję rozdzielnego ładowania, a masa pocisku wynosiła od 45 do 51 kg. Maksymalna donośność wystrzeliwanego z prędkością wylotową od 725 do 800 m/s pocisku wynosiła 13 700 metrów. Szybkostrzelność wynosiła od czterech do pięciu strzałów na minutę. Kąt ostrzału dział umieszczonych w wieżach wynosił około 150°, a tych w kazamatach 135°. Łączny zapas amunicji wynosił 1500 sztuk, czyli 150 pocisków na działo.
Artylerię do zwalczania torpedowców stanowiło 12 pojedynczych dział kalibru 8,8 cm SK C/01 L/35. Długość całkowita działa wynosiła 3,08 metra, długość lufy 2,8 metra, a masa lufy z zamkiem 850 kg. Strzelały one pociskami o masie 9,8 kg z prędkością wylotową 650 m/s. Szybkostrzelność wynosiła do 15 strzałów na minutę, a łączny zapas amunicji 1800 sztuk (150 pocisków na działo). Prócz tego na pokładzie znalazły się cztery pojedyncze szybkostrzelne działka kalibru 3,7 cm.
Broń torpedową stanowiły cztery pojedyncze podwodne wyrzutnie kalibru 450 mm: po jednej na dziobie i rufie oraz dwie na śródokręciu z każdej burty (na wysokości dziobowej wieży artylerii głównej), z łącznym zapasem 11 torped. Torpedy typu C/03 miały długość 5,15 metra, masę 662 kg (w tym głowica bojowa 176 kg trotylu), a ich zasięg wynosił 1500 metrów przy prędkości 31 węzłów i 3000 metrów przy prędkości 26 węzłów.
Opancerzenie Podstawowym elementem pancerza był wykonany ze stali Kruppa pas burtowy o grubości maksymalnej 100 mm na wodnicy śródokręcia, zmniejszającej się w stronę dziobu i rufy do 80 mm, położony na warstwie drewna tekowego o grubości 50 mm. Pokład pancerny miał grubość od 40 do 80 mm w części dziobowej i rufowej, a jego skosy od 50 do 80 mm.
Wieże artylerii głównej były chronione pancerzem pionowym o grubości 150 mm, a od góry 30 mm. Wieże artylerii średniej, cytadela i kazamaty miały grubość 100 mm, a maski dział kalibru 8,8 cm miały grubość 80 mm. Dziobowa chroniona była od czoła płytami o grubości 150 mm (z dachem o grubości 30 mm), a rufowa miała pancerz o grubości 20 mm. Niezatapialność jednostek starano się powiększyć poprzez wypełnienie przestrzeni między poszczególnymi pomieszczeniami i elementami konstrukcyjnymi korkiem.
Służba SMS „Prinz Adalbert”
mały|lewo|alt=Krążownik Prinz Adalbert w morzu w 1912 roku|„Prinz Adalbert” w morzu w 1912 roku SMS „Prinz Adalbert” został wcielony do służby w Kaiserliche Marine 12 stycznia 1904 roku. Podczas zakończonych 30 maja prób morskich „Prinz Adalbert” osiągnął prędkość 20,4 węzła przy przeciążeniu maszyn do 17 272 KM (przy 120 obr./min). Decyzją admirała Tirpitza krążownik od początku służby został artyleryjskim okrętem szkolnym. W 1904 roku jednostka wzięła udział w wiosennych manewrach niemieckiej floty, przeprowadzanych corocznie na Bałtyku.
W 1905 roku „Prinz Adalbert” został okrętem flagowym Zespołu Okrętów Szkolnych i Doświadczalnych (niem. Verband der Schul- und Versuchsschiffe), biorąc udział w rejsie szkolnym z innymi krążownikami szkolnymi i okrętami dywizjonu rezerwowego. W lipcu „Prinz Adalbert” wraz z krążownikiem lekkim „Berlin” pełniły rolę eskorty cesarskiego jachtu , którym Wilhelm II popłynął do Gävle w celu spotkania z królem Szwecji Oskarem II. Na początku sierpnia okręt wraz z krążownikami lekkimi „Nymphe” i „Undine” wziął udział w nocnych manewrach, odpierając pozorowany atak holowanych przez krążowniki lekkie torpedowców (w obecności Wilhelma II i Inspektora Artylerii Marynarki Wojennej, kontradmirała Ludwiga von Schrödera).
W 1906 i następnym roku krążownik nadal pełnił funkcję okrętu flagowego Zespołu Okrętów Szkolnych i Doświadczalnych. W dniach 17–28 lipca „Prinz Adalbert” z księciem Henrykiem Hohenzollernem na pokładzie uczestniczył w uroczystości koronacji norweskiego króla Haakona VII. W 1907 roku okręt wziął udział w wiosennych bałtyckich manewrach niemieckiej floty. Na przełomie 1908 i 1909 roku przystosowano część kotłów krążownika do opalania paliwem płynnym; od tej pory okręt zabierał dodatkowo 200 ton oleju napędowego.