Ośrodek Zapasowy 15 Dywizji Piechoty

Ośrodek Zapasowy 15 Dywizji Piechoty (OZ 15 DP) – oddział piechoty Wojska Polskiego, nieistniejący w czasie pokoju.

Formowanie i organizacja Ośrodek Zapasowy 15 Dywizji Piechoty nie istniał w organizacji pokojowej Wojska Polskiego. Był Jednostką mobilizowaną zgodnie z planem mobilizacyjnym „W”, w II rzucie mobilizacji powszechnej, w czasie X+8. Jednostką mobilizującą Ośrodek Zapasowy 15 Dywizji Piechoty był 61 pułk piechoty. Ośrodek miał być formowany według organizacji wojennej L.3010/mob.org., ukompletowany zgodnie z zestawieniem specjalności oraz uzbrojony i wyposażony zgodnie z wojennymi należnościami materiałowymi. W skład ośrodka zapasowego ramowo wchodziło:

dowództwo ośrodka zapasowego, kompania gospodarcza ośrodka zapasowego, kompania podchorążych rezerwy ośrodka zapasowego, trzy bataliony ośrodka zapasowego po trzy kompanie strzeleckie i jednej kompanii ckm, pluton przeciwpancerny ośrodka zapasowego, pluton pionierów ośrodka zapasowego, pluton łączności ośrodka zapasowego, pluton zwiadowców ośrodka zapasowego.

Po zmobilizowaniu wszystkich jednostek przewidzianych planem "W" w ramach mobilizacji alarmowej, w koszarach 61 pułku piechoty i 62 pułku piechoty w Bydgoszczy oraz w koszarach 59 pułku piechoty w Inowrocławiu pozostały znaczne nadwyżki osobowe rezerwistów oraz kadry stałej niezbędnej do sformowania i pracy z uzupełnieniami.

Nadwyżki te sformowano w Oddziały Zbierania Nadwyżek poszczególnych pułków piechoty. Z końcem sierpnia 1939 z 61 pp wyjechało transportem kolejowym dowództwo Ośrodka Zapasowego 15 Dywizji Piechoty do planowanego miejsca mobilizacji w Sandomierzu pod dowództwem ppłk Józefa Wyziny. Jako pierwszy do Sandomierza wyjechał Oddział Zbierania Nadwyżek 62 pp z Bydgoszczy transportem kolejowym. Oddział liczył około 600 żołnierzy pod dowództwem mjr. Mieczysława Makarewicza. OZN 62 pp przybył 30 sierpnia do miejscowości Wielowieś koło Sandomierza. W związku z dalszym napływem rezerwistów do koszar 62 pułku w ramach mobilizacji powszechnej zorganizowano przez ppłk. Stanisława Boehma w 62 pp batalion nadwyżek, którego dowództwo objął kpt. Kazimierz Rogoziewicz. Batalion nadwyżek 62 pp wymaszerował z Bydgoszczy w nocy 2/3 września 1939 i skierował się przez Solec Kujawski na Toruń. W dalszym marszu dotarł do Włocławka, skąd został przewieziony na odległość 50 kilometrów transportem kolejowym. Ze względu na uszkodzenie torów kolejowych w wyniku bombardowań przez niemieckie lotnictwo, dalszy marsz batalion nadwyżek 62 pp w kierunku Sochaczewa odbył pieszo. 9 września w trakcie przejścia przez most na rzece Bzura w Sochaczewie, batalion nadwyżek 62 pp został ostrzelany przez niemiecką artylerię i broń maszynową. Batalion uległ częściowemu rozbiciu. Część batalionu nadwyżek 62 pp pod dowództwem ppłk. Stanisława Boehma przeszła przez Sochaczew, a następnie dotarła do składu OZ 15 DP w Sandomierzu. Natomiast pozostała część zebrała się w lasach na północ od Sochaczewa i po przeprawieniu się przez Bzurę w dole rzeki przedarła się przez Puszczę Kampinoską do Warszawy.

Zorganizowany w koszarach 61 pp w Bydgoszczy Oddział Zbierania Nadwyżek 61 pp pod dowództwem mjr. Mariana Szultza wyruszył z Bydgoszczy marszem pieszym 3 września celem dołączenia do OZ 15 DP w Sandomierzu. Oddział maszerował przez Solec Kujawski, Toruń, Aleksandrów Kujawski dotarł do Włocławka, gdzie został załadowany na transport kolejowy. Po przebyciu około 10 kilometrów ze względu na uszkodzenie torów został wyładowany i podjął dalszy marsz pieszy, przez Kowal, Gostynin, Gąbin, Sanniki, Sochaczew, Żyrardów, Mszczonów, Grójec, Białobrzegi dotarł do Radomia. W Radomiu OZN 61 pp został skierowany na Puławy, skąd przez Lublin dotarł do Chełma Lubelskiego, gdzie wreszcie dołączył do OZ 15 DP Z napływających dalszych nadwyżek zorganizowano batalion nadwyżek 61 pp pod dowództwem kpt. Feliksa Kocińskiego, który wyszedł z Bydgoszczy w kilkanaście godzin później 3 września wraz z wycofującymi się oddziałami 15 DP. Batalion nadwyżek 61 pp miał również dołączyć do OZ 15 DP w Sandomierzu, ale po otrzymaniu informacji o odcięciu drogi na południe przez czołowe oddziały niemieckie, maszerował trasą w kierunku na Warszawę. Został on rozbity podczas przeprawy przez rzekę Bzurę. W dniach 28 sierpnia-1 września w koszarach 61 pp zorganizowano batalion szkolny Przysposobienia Wojskowego liczący 400 lub 4000 ochotników-junaków? Dowodził nim mjr st. spocz. Eugeniusz Sokołowski. Batalion ten miał dołączyć do OZ 15 DP w Sandomierzu. W batalionie uzbrojenie miała jedynie jedna kompania. Batalion PW od 3 września podjął masz za OZN 61 pp w kierunku Lubrańca i Lubienia Kujawskiego skąd doszedł do wsi Łanięta. W Łaniętach batalion PW został umundurowany i uzbrojony. 10 września batalion PW dotarł do Sochaczewa, gdzie podczas przejścia przez rzekę Bzurę został rozproszony w ogniu niemieckiej artylerii i broni maszynowej. Większa część batalionu zdołała się zebrać w lasach na północ od Sochaczewa, a następnie przedostała się przez Puszczę Kampinoską do Modlina. Skąd przez Jabłonnę, Henrykowo, Ząbki, Garwolin podjął dalszy marsz w kierunku na Lublin., gdzie miał przebywać OZ 15 DP. 14 września batalion PW otrzymał rozkaz powrotu do Warszawy. Podczas marszu na Warszawę 15 i 16 września toczył walki z oddziałami niemieckimi. Podczas drugiej z walk w rejonie Anina batalion został rozbity przez niemiecki oddział pancerny.

W trakcie mobilizacji alarmowej 59 pułku piechoty pozostały nadwyżki osobowe spośród zmobilizowanych rezerwistów i pozostałej części kadry stałej pułku oraz nadwyżka sprzętu i broni. Z chwilą ogłoszenia mobilizacji powszechnej 31 sierpnia 1939 napłynęli do koszar pułku w Inowrocławiu dalsi powołani rezerwiści. Pozostałe po zakończeniu mobilizacji nadwyżki 59 pp były tak duże, że zorganizowano je w Oddział Zbierania Nadwyżek 59 pp pod dowództwem majora Mieczysława Wojciecha Skoniecznego. Z posiadanych zasobów zdołano sformować trzy bataliony piechoty (marszowe), które miały wejść docelowo w skład Ośrodka Zapasowego 15 Dywizji Piechoty, który miał być mobilizowany przez 61 pp w Sandomierzu. OZN 59 pp organizowano w koszarach 59 pp w Inowrocławiu i Szkole Wydziałowej na terenie miasta. Dowództwa sformowanych batalionów oddziału sprawowali I - kpt. Marian Kocyłowski, II - kpt. Antoni Grygiel, III - kpt. Karol Lisiogórski. 3 września po osiągnięciu gotowości marszowej został wysłany do Torunia I batalion kpt. Mariana Kocyłowskiego. Batalion ten otrzymał rozkaz oczyszczenia i zabezpieczenia lotniska w Toruniu przed niemiecką dywersją. 5 września wraz z batalionem marszowym 59 pp został przydzielony do 27 Dywizji Piechoty celem odbudowy dywizji po poniesionych stratach w walkach na Pomorzu i na przedmościu bydgoskim. Batalion piechoty OZN 59 pp kpt. Kocyłowskiego został rozwiązany i wszedł w skład 23 pułku piechoty 27 DP. Częścią sił uzupełnił odbudowywany II batalion pułku, a reszta batalionu uzupełniła I i III bataliony 23 pp. Żołnierze 59 pp w składzie 23 pp dzielili dalsze jego losy wojenne. 4 września po południu z Inowrocławia wymaszerowała pozostałość OZN 59 pp pod dowództwem mjr. Mieczysława Skoniecznego miała dołączyć do OZ 15 DP w Sandomierzu. OZN 59 pp nazywano też pułkiem zapasowym 59 pp. Oddział podjął samodzielnie marsz w kierunku Brześcia Kujawskiego, dokąd dotarł w nocy 5/6 września. Tej nocy został załadowany do transportu kolejowego i odjechał w kierunku południowym. Po przejechaniu kilkunastu kilometrów z uwagi na zniszczenie torów został wyładowany z wagonów i podjął dalszy marsz. 13 września przeprawił się przez Bzurę, następnie w kolejnych marszach poprzez Puszczę Kampinoską, Modlin, Jabłonnę, Pragę dotarł do Warszawy. Następnie bataliony OZN 59 pp podjęły marsz w kierunku Sandomierza, po dojściu do Garwolina został zatrzymany przez oddziały niemieckie i zmuszony do odwrotu do Warszawy. Nadwyżkowe bataliony 59 pp w po dotarciu do Warszawy stacjonowały w Cytadeli, po przedarciu się do Warszawy pozostałości 59 pp wraz ze zgrupowaniem 15 DP, z obu oddziałów odtworzono 59 pp pod dowództwem mjr. Wojciecha Skoniecznego.

Do Ośrodka Zapasowego 15 DP dotarła ze składu OZN 59 pp jedynie kompania gospodarcza pod dowództwem kpt. Władysława Łęckiego. Kompania gospodarcza dysponowała samochodem ciężarowym i dość szybko dotarła do Warszawy, skąd udała się do Lublina i dołączyła do przemieszczającego się przez Lublin OZ 15 DP.

W Sandomierzu od 30 sierpnia do 6 września w OZ 15 DP trwały prace organizacyjne i szkoleniowe. Wyposażono w umundurowanie, sprzęt i uzbrojenie przybyłych żołnierzy. W ramach mobilizacji powszechnej wcielono dalszych zgłaszających się rezerwistów. W trakcie pobytu w Sandomierzu ze względu na potrzebę zorganizowania obrony mostów i linii rzeki Wisły rozkazem zastępcy dowódcy Okręgu Korpusu nr X gen. bryg. Jana Chmurowicza, 5 września zorganizowano załogę Sandomierza początkowo pod dowództwem dowódcy 94 pułku piechoty rez. ppłk. Bolesława Gancarza, a od 6 września ppłk. Antoniego Sikorskiego dowódcy organizowanej Grupy „Sandomierz”. Celem wzmocnienia tej grupy na bazie zmobilizowanych pododdziałów OZ 15 DP sformowano: batalion piechoty mjr. Kazimierza Kruczkowskiego i batalion piechoty nazywany, marszowym ppłk Józefa Wyziny liczącym około 1000 żołnierzy. Batalion mjr. Kazimierza Kruczkowskiego otrzymał nazwę II batalionu 94 pułku piechoty lub według innych źródeł III batalionu 164 pułku piechoty rez. Grupy „Sandomierz”.

Po wydzieleniu obu batalionów bojowych dla Grupy „Sandomierz” dowództwo OZ 15 DP objął ppłk Stanisław Boehm. Bataliony sformowane w OZ 15 DP obsadziły stanowiska bojowe nad Wisłą 7 września. Następnie OZ 15 DP wycofał się w kierunku wschodnim, dotarł 11 września do Chełma Lubelskiego. W Chełmie do OZ 15 DP dołączył OZN 61 pp dowodzony przez mjr Mariana Szultza. W rejonie Rejowca na bazie OZN 61 pp sformowano batalion piechoty pod dowództwem kpt. Józefa Walusza i wcielono jako II batalion 2 rezerwowego pułku piechoty dowodzonego przez ppłk Stanisława Gumowskiego ze składu XXIX Brygady Piechoty rez. płk Jana Bratry.

14 września po wydzieleniu w skład XXIX BP batalionu kpt. Józefa Walusza, OZ 15 DP otrzymał rozkaz dalszej ewakuacji na wschód. 15 września przekroczył rzekę Bug w rejonie Dorohuska, a następnie przez Luboml dotarł do Włodzimierza Wołyńskiego. 16 września został sformowany w OZ 15 DP batalion piechoty pod dowództwem kpt. Adama Szczybalskiego, który uzupełniony nadwyżkami saperów otrzymał nazwę batalion piechoty „Kraków” i wszedł w następnych dniach w skład Grupy „Dubno” płk Stefana Hanki-Kuleszy. 17 września na wieść o agresji sowieckiej OZ 15 DP rozpoczął odwrót w kierunku Bugu, który przekroczył 18 września. Przez następne dni pozostałość OZ 15 DP przebywała w lasach na Lubelszczyźnie, gdzie udało się uniknąć rozbicia. 29 września OZ 15 DP znajdował się pomiędzy Lublinem a Kraśnikiem, w kleszczach pomiędzy wojskami niemieckimi i sowieckimi. Z uwagi na powyższe OZ 15 DP został rozwiązany. Ppłk Stanisław Boehm wraz małą grupą żołnierzy z 62 pp dostał się do niemieckiej niewoli w pobliżu miejscowości Szczuczki pod Lublinem. Działania bojowe oddziałów sformowanych w OZ 15 DP

Bataliony OZ 15 DP w składzie Grupy „Sandomierz”