mały|Osoba praktykująca spodomancję poprzez kreślenie znaków na popiele. Następnie znaki te interpretuje się pod kątem ich znaczenia oraz zwiastowanych przez nie omenów i przepowiedni Spodomancja (znana również jako teframancja i tefromancja) – forma wróżenia polegająca na odczytywaniu przepowiedni z popiołu, sadzy lub węgla (), w szczególności (choć nie wyłącznie) pochodzących z ofiary rytualnejRobertson, Robertson’s Words for a Modern Age: A Cross Reference of Latin and Greek Combining Elements, 1991, s. 192; Browne and Harrison, The Truth About Psychics: What’s Real, What’s Not, and How to Tell the Difference, 2009, s. 80; Maberry and Kramer, The Cryptopedia: A Dictionary of the Weird, Strange and Downright Bizarre, 2007, s. 95.Amber K. and Azrael Arynn K., Candlemas: Feast of Flames, 2001, s. 95.. Spodomancję praktykowano w wielu kulturach starożytnych i współczesnych, na całym świecie. Chociaż wielu praktykujących (szczególnie w Europie) odprawiało rytuał w ramach formalnego systemu obrzędów magicznych, religijnych lub ceremonialnych, wielu czyniło to jedynie w ramach praktyki folklorystycznej lub przesądu.
Podobne praktyki Spodomancja obejmuje co najmniej dwie, a być może trzy inne praktyki wróżbiarskie i rytuały związane z popiołem. Są to: Kineromancja/Ceneromancja – wróżenie z wykorzystaniem popiołu pochodzącego z ofiarnego lub rytualnego ognia. Metoda ta polega na usunięciu niespalonego drewna lub węgla i zbadaniu powstałych w popiele wzniesień, dołków i innych kształtów powstałych na powierzchni popiołu. Szczególną uwagę zwraca się na miejsca przecięcia się i rozchodzenia tych elementówBuckland, The Fortune-Telling Book: The Encyclopedia of Divination and Soothsaying, 2004, s. 102.. Libanomancja – wróżenie poprzez badanie kadzidła i wzorów tworzonych przez dym lub popiół kadzidlanyDel Rio, Investigations Into Magic (originally published 1599-1600), reprint ed., 2000, s. 160.. Ksylomancja – wróżenie poprzez obserwację kształtu drewna na swojej drodze lub wyglądu drewna podczas spalaniaPickover, Dreaming the Future: The Fantastic Story of Prediction, 2001, s. 137.. Większość źródeł zalicza ksylomancję do piromancji (wróżenie poprzez obserwowanie płomieni, węgli lub żaru albo spalanie rytualnych przedmiotów, takich jak węgiel, liście laurowe lub sól). Jednak jedno ze źródeł twierdzi, że należy traktować ksylomancję jako odmianę spodomancjiMcCoy, Advanced Witchcraft: Go Deeper, Reach Further, Fly Higher, 2004, s. 171..
Spodomancję można odróżnić od kapnomancji, czyli wróżenia poprzez obserwację dymu, oraz piromancji (i jej licznych rytuałów pokrewnych), która polega na wróżeniu poprzez obserwację płonących przedmiotów lub węgli (ale nie ich popiołu czy żaru).
Możliwe różnice między teframancją a tefromancją Nie wszystkie źródła zgadzają się, że teframancja i tefromancja są synonimami. Niektóre źródła twierdzą, że teframancja wykorzystuje wyłącznie popiół z kory drzew, podczas gdy teframancja może wykorzystywać popioły dowolnej ofiaryBuckland, The Fortune-Telling Book: The Encyclopedia of Divination and Soothsaying, 2004, s. 479.Pickover, Dreaming the Future: The Fantastic Story of Prediction, 2001, s. 183.Dunwich, Candlelight Spells: The Modern Witch’s Book of Spellcasting, Feasting, and Healing, 1988, s. 153.. Inne źródła twierdzą jednak, że w teframancji wykorzystywano wyłącznie prochy ludzkich ofiarSpence, An Encyclopædia of Occultism, 1920, s. 408; Ellison, The Solitary Druid: Walking the Path of Wisdom and Spirit, 2005, s. 58; Waite, A Manual of Cartomancy and Occult Divination, 1995, s. 236; Robertson, Robertson’s Words for a Modern Age: A Cross Reference of Latin and Greek Combining Elements, 1991, s. 193..
Historia, rytuały i globalna praktyka spodomancji Spodomancja jest starożytną i szeroko rozpowszechnioną na całym świecie praktyką wróżbiarską. Starożytny grecki dramatopisarz Ajschylos (525–456 p.n.e.) zauważył, że popiół spadający z kominka może nieść ze sobą wróżbyBuckland, The Fortune-Telling Book: The Encyclopedia of Divination and Soothsaying, 2004, s. 231.. Słowo, frazę, imię lub pytanie zapisywano na popiele palcem lub patykiem. Osoba ta czekała, aż powiew wiatru poruszy popiół, aby utworzył nowe litery lub znaki i dostarczył odpowiedziRobinson, Archaeologia Graeca, or, The Antiquities of Greece, 1807, s. 281.. Nie każdy mógł praktykować tę sztukę. Uważano, że dar proroctwa był dziedziczny w niektórych rodzinach greckich i tylko oni mogli szukać wróżby z popiołów pozostawionych przez ogniska na ołtarzach ofiarnychFairbanks, A Handbook of Greek Religion, 1910, s. 56.. W starożytnych Tebach ołtarz poświęcony Apollinowi nazywano „Apollinem Popiołów” nie tylko dlatego, że sam ołtarz składał się z popiołów z ludzkich ofiar, ale także dlatego, że można było przepowiedzieć znaki, jakie mogły nieść ze sobą popioły zdmuchiwane z ołtarzaDetienne, The Writing of Orpheus: Greek Myth in Cultural Contact, 2003, s. 74..
Etruskowie z Półwyspu Apenińskiego, których cywilizacja istniała od 1200 p.n.e. do 550 p.n.e., również praktykowali spodomancję w sposób podobny do Greków.
Według romskiego folkloru popioły można rzucać na podłogę. Gładkie i równe znaki wróżą pozytywnie, natomiast stos (lub stosy) popiołu wskazują na zły losMadame Juno, The Gypsy Queen Dream Book and Fortune Teller. 2005, s. 15..
W Chinach za czasów dynastii Qin (221–206 p.n.e.) i Han (206 p.n.e. – 220 n.e.) stosowano formę spodomancji, polegającą na wyciąganiu z ognia kości zwierząt ofiarnych i interpretowaniu śladów na popiele oraz pęknięć w kościach jako znakówTwitchett and Fairbank, The Cambridge History of China: The Ch’in and Han Empires 221 B.C.-A.D. 220. 1986, s. 675..
Niektóre plemiona indiańskie wierzyły, że potrafią przewidzieć przyszłość noworodka lub przyjaciela, który wyruszył w podróż, patrząc na ślady i linie pozostawione przez popiół po ognisku następnego rankaEmerson, Indian Myths or, Legends, Traditions, and Symbols of the Aborigines of America..., 1884, s. 110..
Od XVI do połowy XIX wieku nieżonaci Anglicy rysowali linie na gładkim popiele. Były one wskazówką odnośnie przyszłego współmałżonka, jeśli w tym samym rzędzie siedziały dwie osoby niebędące w związku małżeńskimSoane, New Curiosities of Literature and Book of the Months, 1849, s. 271.Fox, Oral and Literate Culture in England, 1500-1700, 2000, s. 180–181.. W hrabstwie Kent zwyczaj ten stosowano w Walentynki, aby odgadnąć, do kogo warto się zalecać.
Peruwiańczycy pod koniec XIX wieku rozsypywali popiół na podłodze noc po pogrzebie. Następnego ranka ślady stóp i inne znaki na popiele wskazywałyby, do jakiego zwierzęcia przeniosła się dusza zmarłego i w którym kierunku można było znaleźć to zwierzęHastings, Selbie, and Gray, Encyclopedia of Religion and Ethics, 1908,s. 491..
Wśród ludu Loma w Afryce Zachodniej nadal (od końca XX wieku) stosowano spodomancję w celu określenia płci dziecka przed jego narodzinamiHøjbjerg, Resisting State Iconoclasm Among the Loma of Guinea, 2007, s. 164–165..
Chińczycy na Tajwanie nadal używają końcówek drążków lektyk do oznaczania popiołem z kadzidła ołtarzy ofiarnych, aby następnie interpretować te znaki jako wiadomości od bogówStafford, The Roads of Chinese Childhood: Learning and Identification in Angang, 1995, s. 194, note 7..
Wydaje się, że historycznie w Europie najpowszechniejsza była grecko-etruska forma tej praktykiLea, Materials Toward a History of Witchcraft, 1939, s. 499.; jednakże obrzędy związane z tą praktyką były bardzo zróżnicowane nawet w okresie wczesnego renesansu. W Dziełach Rabelais’a, Księga III (1693), Thomas Urquhart twierdził, że popioły i sadza muszą naturalnie unosić się w powietrzu po pożarze. Popiół interpretowano w miarę jego wznoszenia się. Szybko rozpraszające się w powietrzu popioły były pozytywnym znakiem, natomiast te, które wisiały nieruchomo, już nie. Według innej tradycji spodomancję można praktykować również poprzez napisanie pytania lub wiadomości na kartce papieru, a następnie jej spalenie. Następnie bada się spalone popioły i sadzę z wiadomości w celu znalezienia znaków i interpretacji. W Slawonii jedynie kobiety mogły praktykować spodomancję. Kobieta grzebała w popiele; parzysta liczba zadrapań oznaczała pozytywny wynik, natomiast nieparzysta oznaczała pecha. Również w Polsce sztukę tę mogły uprawiać tylko kobiety. Wokół łóżka chorego rozsypywano popiół, a znaki pojawiające się na popiele interpretowano jako wskazujące, czy dana osoba odzyska zdrowie, czy nie.
Praktyka spodomancji istnieje do dziś. Na przykład współcześni wiccanie twierdzą, że ogień używany przez wróżbitę używającego tej praktyki musi być świętyTuitéan and Daniels, Essential Wicca, 2001, s. 425..
Niektóre rytuały spodomantyczne wymagają użycia określonej powierzchni do pisania. Większość opisanych powyżej rytuałów zakłada wykorzystanie paleniska, podłogi lub zewnętrznego gruntu jako miejsca rozrzucania popiołów. Niektóre przykłady spodomancji wymagają jednak użycia szczególnych typów powierzchni. W Mongolii istnieje jednak rytuał wróżbiarski, w którym łączy się osteomancję i spodomancję: gładką warstwę popiołu rozprowadza się na łopatce krowy, owcy lub wołu, a lama otrzymuje boskie natchnienie, aby dokonać na popiele obliczeń, które wskazują odpowiedzi na pytaniaHyer and Jagchid, A Mongolian Living Buddha: Biography of the Kanjurwa Khutughtu, 1983, s. 119.. Niektóre starożytne greckie rytuały spodomancji wymagały rozsypania popiołów na desce, a nie na podłodze.
W pogańskiej tradycji celtyckiej spodomancja nie wymagała koniecznie odczytywania samych popiołów. Filidowie stanowili klasę poetów-sędziów-jasnowidzów, którzy pełnili funkcję strażników mitologii i wiedzy, historyków, prawników, arbitrów, ekspertów językoznawstwa i innychMountain, The Celtic Encyclopedia, 1998, s. 266.. Jeden odłam filidów specjalizował się wyłącznie we wróżeniu i snach; wśród nich powszechnie wierzono, że samo spanie obok popiołów zwierzęcia spalonego w ogniu ofiarnym może zapewnić wiedzę o przyszłościMountain, The Celtic Encyclopedia, 1998, s. 267..
Zarówno historyczni, jak i nowożytni autorzy uważają spodomancję za jedną z najmniej znanych metod wróżeniaThorndike, History of Magic and Experimental Science, 1992, s. 282.Bodin, On the Demon-Mania of Witches (originally published in 1580), reprtint ed., 1995, s. 92.. W Hiszpanii pod koniec XVI wieku praktyka ta była jednak na tyle powszechna, że arcybiskup Sewilli i Wielki Inkwizytor Alonso Manrique de Lara musieli otwarcie jej zakazaćPepper and Wilcock, Magical and Mystical Sites: Europe and the British Isles, 2000, s. 128–129.. Wydaje się, że praktykowano ją również powszechnie w tym samym czasie w północno-zachodnich NiemczechCameron, Enchanted Europe: Superstition, Reason, and Religion, 1250–1750, 2010, s. 64..
Spodomancja i święta Według pewnej opowieści o celtyckiej tradycji święta Imbolc, zimny popiół z kominka należy rozsypać na palenisku. Rano na popiele pojawią się ślady świadczące o tym, że bogini Brygida odwiedziła dom i pobłogosławiła mieszkających tam ludzi. Jeżeli nie znaleziono żadnych śladów, ciało koguta należy pochować w miejscu zbiegu trzech strumieni i następnego wieczoru spalić kadzidło w ogniuAmber K. and Azrael Arynn K., Candlemas: Feast of Flames, 2001, s. 95–96..