Bitwa o Labuan – starcie zbrojne stoczone pomiędzy siłami alianckimi i japońskimi na wyspie Labuan u wybrzeży Borneo w czerwcu 1945 roku. Bitwa była częścią australijskiej inwazji na Borneo Północne i została zainicjowana przez siły alianckie w ramach planu zdobycia obszaru Zatoki Brunei i przekształcenia go w bazę do wspierania przyszłych ofensyw.
Po kilku tygodniach ataków powietrznych i krótkim ostrzale z morza żołnierze australijskiej 24 Brygady wylądowali na Labuanie z amerykańskich i australijskich okrętów 10 czerwca. Australijczycy szybko zdobyli port i główne lotnisko wyspy. Znacznie mniej liczebny garnizon japoński był skoncentrowany głównie na ufortyfikowanych pozycjach wewnątrz Labuanu i stawiał niewielki opór podczas lądowania. Początkowe australijskie próby przebicia się przez japońską pozycję w pierwszych dniach po inwazji nie powiodły się, a obszar zajmowany przez Japończyków został poddany silnemu bombardowaniu. Japońskie siły dywersyjne również próbowały zaatakować pozycje alianckie 21 czerwca, ale zostały odparte. Później tego samego dnia siły australijskie zaatakowały japońską linię obrony. W kolejnych dniach australijskie patrole po kolei wybiły lub pojmały pozostałe japońskie oddziały na wyspie. Łącznie 389 japońskich żołnierzy zginęło na Labuanie, a zaledwie 11 zostało pojmanych. Australijskie straty wyniosły 34 zabitych i 93 rannych.
Zdobywszy wyspę, siły alianckie przekształciły Labuan w znaczącą bazę w regionie. 24 Brygada opuściła wyspę, aby zdobyć wschodni brzeg Zatoki Brunei pod koniec czerwca, a lotnisko na wyspie zostało naprawione i rozbudowane, tak by pomieścić jednostki Royal Australian Air Force. Podczas okupacji Labuanu alianci musieli odbudować infrastrukturę wyspy i zapewnić pomoc tysiącom cywilów, którzy zostali pozbawieni dachu nad głową w wyniku bombardowań przed inwazją. Po wojnie na Labuanie utworzono duży cmentarz wojskowy należący do Commonwealth War Graves Commission.
Tło thumb|Mapa Borneo pokazująca postępy kampanii w połowie 1945 roku. Wyspa Labuan znajduje się u północno-zachodniego wybrzeża Borneo Labuan to mała wyspa położona u ujścia Zatoki Brunei o powierzchni 91 km². Przed wojną na Pacyfiku stanowiła część administrowanych przez Brytyjczyków Straits Settlements i miała populację liczącą 8960 osób. Na południowym wybrzeżu wyspy znajdowało się miasto Victoria, które przylegało do portu Victoria Harbour, z populacją 8500 osób i ograniczoną infrastrukturą portową. Oprócz 1400 metrowej plaży tuż na wschód od Victorii, wybrzeże było otoczone koralowcami.
3 stycznia 1942 roku siły japońskie zdobyły Labuan bez przeszkód podczas bitwy o Borneo. Japończycy rozwinęli na wyspie dwa lotniska (Labuan i Timbalai), które zostały zbudowane przez robotników zwerbowanych z regionów Lawas i Terusan na głównej wyspie Borneo. Ludność wyspy również była poddawana surowej polityce okupacyjnej. Po tym, jak japońskie siły stłumiły bunt w mieście Jesselton pod koniec 1943 roku, któremu przewodzili cywile pochodzenia chińskiego, 131 rebeliantów było przetrzymywanych na Labuanie. Tylko dziewięciu z nich przeżyło i zostało wyzwolonych przez siły australijskie w 1944 roku. Do połowy 1944 na Borneo stacjonowało niewiele japońskich jednostek bojowych.
W marcu 1945 roku I Korpus Armii Australijskiej, którego głównymi elementami bojowymi były doświadczone 7. i 9 Dywizja, otrzymał zadanie wyzwolenia Borneo. Planowanie ofensywy trwało przez następne tygodnie. Chociaż inwazja na obszar Zatoki Brunei nie była częścią początkowego planu, dodano ją na początku kwietnia po anulowaniu proponowanego lądowania na Jawie. Głównym celem ataku na Zatokę Brunei było stworzenie z niej bazy dla Brytyjskiej Floty Pacyfiku (BPF) i przejęcie kontroli nad polami naftowymi oraz plantacjami kauczuku na tym obszarze. Labuan miał zostać rozwinięty jako baza lotnicza i stanowić część szeregu strategicznych pozycji, które umożliwiłyby aliantom kontrolowanie mórz u wybrzeży okupowanych przez Japończyków, między Singapurem a Szanghajem.
Chociaż wyzwolenie obszaru Brunei zostało autoryzowane przez amerykańskie Kolegium Połączonych Szefów Sztabów, nie poparł go Komitet Szefów Sztabów Wielkiej Brytanii. Brytyjskie kierownictwo nie chciało, aby BPF została odciągnięta od głównego teatru działań u wybrzeży Japonii i wolało utworzyć bazę dla floty na Filipinach. W odpowiedzi na sugestię Kolegium Szefów Sztabów, że Zatoka Brunei mogłaby wspierać przyszłe operacje w Azji Południowo-Wschodniej, Komitet Szefów Sztabów uznał, że tworzenie tam obiektów zajęłoby zbyt dużo czasu, zwłaszcza że Singapur mógłby zostać odbity do czasu ich ukończenia.
Przygotowania Plany aliantów Plany inwazji na Borneo znacznie ewoluowały w kwietniu. Początkowo ofensywa miała rozpocząć się 23 kwietnia lądowaniem brygady z 6 Dywizji na wyspie Tarakan, u wschodnich wybrzeży Borneo. Następnie 9 Dywizja miała zaatakować Balikpapan, a potem Banjarmasin w południowo-wschodnim Borneo. Pozycje te miały być użyte do wsparcia inwazji na Jawę przez pozostałą część I Korpusu. Po odwołaniu ataku na Jawę, postanowiono wykorzystać dwie brygady 7 Dywizji w Zatoce Brunei, a I Korpus prowadził na tej podstawie dalsze przygotowania. Jednak 17 kwietnia kwatera główna gen. Douglasa MacArthura (której podlegał I Korpus) zamieniła role 7. i 9 Dywizji. Zgodnie z tym ostateczny plan ataku na Borneo zakładał, że jedna z brygad 9 Dywizji wyląduje na wyspie Tarakan 29 kwietnia (później lądowanie przełożono na 1 maja), a pozostała część dywizji dokona inwazji na obszar Zatoki Brunei 23 maja. 7 Dywizja miała zaatakować Balikpapan 1 lipca. Kampania na Borneo została oznaczona jako faza „Oboe” ofensywy aliantów przez południowe Filipiny w kierunku Holenderskich Indii Wschodnich, a lądowania na Tarakanie, w Zatoce Brunei i Balikpapan zostały oznaczone odpowiednio jako operacje Oboe Jeden, Sześć i Dwa.
thumb|Mapa pokazująca ruchy głównych australijskich jednostek piechoty w Północnym Borneo w czerwcu i lipcu 1945 roku. Labuan to wyspa na czubku niebieskiej strzałki 9 Dywizja rozpoczęła przemieszczanie się z Australii na wyspę Morotai w Holenderskich Indiach Wschodnich, skąd miała zostać skierowana do kampanii na Borneo, w marcu 1945 roku. Dywizja brała udział w licznych walkach w Afryce Północnej i na Nowej Gwinei, a jej oficerowie i żołnierze byli dobrze wyszkoleni do operacji desantowych i walki w dżungli. Jednakże 9 Dywizja była wyłączona z akcji od początku 1944 roku, co doprowadziło do niskiego morale wśród jej jednostek bojowych. Do operacji w Zatoce Brunei przydzielono dużą liczbę jednostek wsparcia, logistyki i Royal Australian Air Force (RAAF), zwiększając jej liczebność do ponad 29 000 osób (w tym 1097 służących w jednostkach amerykańskich i brytyjskich).
Ostateczne przygotowania do lądowania w rejonie Zatoki Brunei miały miejsce w maju 1945 roku. Po tym, jak niedobory środków transportu opóźniły ruch I Korpusu z Australii na Morotai, kwatera główna zgodziła się 8 maja na przełożenie operacji z 23 maja na 10 czerwca. Personel 9 Dywizji ukończył swoje plany operacyjne w rejonie Zatoki Brunei 16 maja. 24 Grupie Brygadowej przydzielono odpowiedzialność za zdobycie Labuanu, a 20 Grupie Brygadowej powierzono zadanie zajęcia Brunei i wyspy Muara. Obie brygady miały wylądować jednocześnie rano 10 czerwca. Inwazja na region Zatoki Brunei miała być poprzedzona atakami na japońskie bazy i infrastrukturę transportową w zachodniej i północnej części Borneo przez amerykańskie i australijskie jednostki lotnicze, a także trzydniowymi operacjami oczyszczania z min samej zatoki.
24 Grupą Brygadową dowodził bryg. Selwyn Porter. Jego głównymi jednostkami bojowymi do operacji na Labuanie były 2/28. i 2/43. bataliony, 2/11. szwadron komandosów i 2/12 Pułk Polowy. Ponadto szwadron z 2/9 Pułku Pancernego (wyposażony w czołgi Matilda II), kompania 2/2. batalionu karabinów maszynowych oraz szereg jednostek inżynieryjnych, sygnałowych i logistycznych stanowiły część grupy brygadowej. Grupa 13 oficerów z British Borneo Civil Affairs Unit (BBCAU) została również przydzielona do 24 Brygady i miała za zadanie przywrócić rządy kolonialne na wyspie oraz dystrybuować zaopatrzenie dla jej ludności cywilnej. Trzeci batalion piechoty 24 Brygady, 2/32. batalion, został przydzielony do rezerwowych sił 9 Dywizji. Porter i dowódca 2/28. batalionu, ppłk Hugh Norman, mieli trudne relacje, które przekładały się na utrudnioną współpracę pomiędzy ich kwaterami głównymi. Porter rozważał zwolnienie Normana z dowództwa przed lądowaniem na Labuanie, uważając, że ten jest wyczerpany i niezdolny do skutecznego dowodzenia swoim batalionem, ale zrezygnował z tego po tym, jak Norman złożył emocjonalny apel, aby pozostać na swoim stanowisku.
thumb|Mapa aliancka południowego Labuanu oznaczona plażami inwazyjnymi i szacunkami pozycji japońskich z kwietnia 1945 roku Plany zdobycia Labuanu zakładały, że dwa bataliony piechoty 24 Grupy Brygadowej miały wylądować jednocześnie na plaży w pobliżu Victorii (oznaczonej jako Brown Beach) o 9:15 rano, przy czym 2/28. batalion miał wylądować na zachodnim brzegu plaży, a 2/43. na wschodzie. 2/11. eskadra komandosów miała być początkowo trzymana w rezerwie na pokładzie okrętów. Cele grupy brygadowej obejmowały zajęcie przyczółka, zdobycie głównego lotniska (znajdującego się na północ od Victorii i oznaczone jako „pas nr 1” przez Australijczyków), zniszczenie japońskiego garnizonu i przygotowanie się do dalszych operacji na wschodnim brzegu Zatoki Brunei. Priorytetem było szybkie otworzenie portu i lotniska, aby te mogły być wykorzystywane do wsparcia innych operacji.
Porter spodziewał się, że walki o główne cele rozpoczną się wkrótce po lądowaniu i postanowił rozpocząć wyładowywanie artylerii i ciężkich moździerzy zaraz za falami szturmowymi piechoty, tuż przed przybyciem czołgów na brzeg. 2/28. batalion został początkowo przydzielony do zajęcia Victorii i wzgórza Flagstaff na północy, podczas gdy 2/43. batalion miał za zadanie zdobycie lotniska. Gdyby obszary te znalazły się w rękach Australijczyków, 2/28. batalion zająłby zachodnią część wyspy, podczas gdy 2/11. eskadra komandosów zdobyłaby zachodni brzeg portu Victoria. Z powodu niedoborów kadrowych w armii australijskiej wszystkie elementy 9 Dywizji otrzymały rozkaz zminimalizowania strat podczas kampanii na Borneo, a dowódcy jednostek mieli polegać w dużym stopniu na dostępnym wsparciu lotniczym i artyleryjskim podczas operacji. Australijczycy oszacowali, że japoński garnizon na Labuanie składa się z 650 osób, w tym 400 żołnierzy obsługi lotniska, 100 żołnierzy marynarki wojennej i 150 innych pracowników linii komunikacyjnych
Przygotowania japońskie W miarę jak alianci zbliżali się do Borneo, w drugiej połowie 1944 roku wysłano z Japonii dodatkowe jednostki, a we wrześniu utworzono 37 Armię, aby koordynować obronę wyspy. W grudniu 1944 roku japońscy oficerowie sztabowi wywnioskowali, że prawdopodobne jest, iż wojska australijskie zostaną wysadzone w strategicznych punktach na wschodnim i zachodnim wybrzeżu Borneo około marca następnego roku (w tym czasie spodziewali się również, że siły Stanów Zjednoczonych wyzwolą Filipiny). W związku z tym kilka japońskich jednostek stacjonujących w północno-wschodnim Borneo otrzymało rozkaz marszu na zachodnią stronę wyspy. Manewr ten przebiegał powoli ze względu na odległości i zakłócenia spowodowane atakami powietrznymi aliantów.