Pakt o nieagresji między ZSRR a Japonią (, Nisso Fukashin Jōyaku, ) lub Pakt o neutralności między ZSRR a Japonią (jap. 日ソ中立条約, Nisso Chūritsu Jōyaku, ros. Пакт о нейтралите́те ме́жду СССР и Япо́нией) – pakt o nieagresji zawarty pomiędzy Związkiem Radzieckim a Cesarstwem Japonii 13 kwietnia 1941 roku, dwa lata po zakończeniu niewypowiedzianej radziecko-japońskiej wojny granicznej. Umowa sprawiła, że przez większość II wojny światowej oba państwa walczyły przeciwko sojusznikom drugiej strony paktu, ale nie przeciwko sobie. W kwietniu 1945 roku, pod koniec wojny z Niemcami w Europie, Sowieci zerwali pakt, a w sierpniu przyłączyli się do wojny aliantów przeciwko Japonii (patrz: wojna radziecko-japońska).

Tło Po upadku Francji i dalszej ekspansji państw Osi, Związek Radziecki chciał naprawić stosunki dyplomatyczne na Dalekim Wschodzie, aby chronić swoją wschodnią granicę i skoncentrować się na europejskim teatrze II wojny światowej. Z drugiej strony Cesarstwo Japonii ugrzęzło w niekończącej się wojnie z Chinami i miało stale pogarszające się stosunki ze Stanami Zjednoczonymi. Te czynniki sprawiły, że Japończycy szukali porozumienia z ZSRR, aby poprawić swoją pozycję międzynarodową i zabezpieczyć północną granicę Mandżukuo przed możliwą inwazją sowiecką.

Sowiecki dyktator Józef Stalin początkowo nie wiedział o odprawie Adolfa Hitlera dla swoich generałów, w której mówił, że atak na Związek Radziecki przez europejskie państwa Osi pozwoli Japonii nieskrępowanie rzucić wyzwanie Stanom Zjednoczonym. Wypowiedź ta opierała się na przekonaniu, że gdyby doszło do takiego ataku, Związek Radziecki byłby zbyt zajęty walką z nazistowskimi Niemcami. To sprawiłoby, że Japonia poczułaby się mniej zagrożona ewentualną inwazją sowiecką na Mandżukuo i pozwoliłoby Japonii mieć wystarczające zapasy i możliwości, aby rozpocząć wojnę ze Stanami Zjednoczonymi. Pakt pozwoliłby zarówno Japonii, jak i Związkowi Radzieckiemu uniknąć walki na wielu frontach jednocześnie.

Stalin uważał, że jego „problemy można rozwiązać w sposób naturalny, jeśli Sowieci i Japończycy będą współpracować”. Po zawarciu traktatu o nieagresji Stalin, w bezprecedensowym geście, pożegnał japońskiego ministra spraw zagranicznych Yōsuke Matsuokę na stacji kolejowej. To symbolizowało wagę, jaką Stalin, który rzadko pojawiał się przed zagranicznymi dyplomatami, przywiązywał do traktatu. Dało mu to również okazję, w obecności całego korpusu dyplomatycznego, do zaproszenia Niemiec do negocjacji i popisania się swoją zwiększoną pozycją na arenie międzynarodowej.

Ratyfikacja Traktat został ratyfikowany w Moskwie 13 kwietnia 1941 roku przez ministra spraw zagranicznych Yōsuke Matsuokę i ambasadora Yoshitsugu Tatekawę ze strony Japonii oraz ludowego komisarza spraw zagranicznych Wiaczesława Mołotowa ze strony Związku Radzieckiego.

Tego samego dnia wszyscy trzej mężczyźni podpisali również deklarację dotyczącą Mongolii i Mandżukuo. Związek Radziecki zobowiązał się do poszanowania integralności terytorialnej i nienaruszalności Mandżukuo, a Japonia zdeklarowała się do tego samego odnośnie Mongolii.

Rezultaty Później w 1941 roku Japonia, jako sygnatariusz Paktu trzech, rozważała wypowiedzenie radziecko-japońskiego paktu o neutralności, zwłaszcza po niemieckiej inwazji na Związek Radziecki, ale podjęła kluczową dla losów II wojny światowej decyzję o utrzymaniu paktu i ekspansji na południe, dokonując inwazji na europejskie kolonie w Azji Południowo-Wschodniej. Miało to bezpośredni wpływ na przebieg bitwy pod Moskwą, ponieważ brak zagrożenia ze strony Japonii pozwolił Sowietom od lata 1941 roku przerzucić duże siły z Syberii i wysłać je na front przeciwko Niemcom.

Możliwe, że gdyby Niemcy wygrali bitwę pod Stalingradem, Japonia najechałaby Syberię. Generał Tomoyuki Yamashita, który był znany ze swoich osiągnięć w bitwie o Singapur, został wysłany do Mandżurii w lipcu 1942 roku i otrzymał zadanie zorganizowania wojsk do nowej inwazji.

Na konferencji jałtańskiej w lutym 1945 roku Stalin potajemnie zgodził się przystąpić do wojny z Japonią w zamian za amerykańskie i brytyjskie uznanie niektórych radzieckich roszczeń terytorialnych w Azji. Ofensywa radziecka miała rozpocząć się w ciągu trzech miesięcy po zakończeniu wojny w Europie.

Wypowiedzenie paktu przez Związek Radziecki 5 kwietnia 1945 roku Związek Radziecki wypowiedział pakt o nieagresji z Japonią, informując japoński rząd, że „zgodnie z artykułem trzecim wyżej wymienionego paktu, który przewidywał prawo wypowiedzenia na rok przed upływem pięcioletniego okresu obowiązywania paktu, Rząd Radziecki niniejszym powiadamia Rząd Japonii o swojej chęci wypowiedzenia paktu z 13 kwietnia 1941 roku”. Sformułowanie wypowiedzenia sugerowało, że Związek Radziecki chciał, aby traktat natychmiast przestał obowiązywać, a magazyn „Time” doniósł, że ton radzieckiego komisarza spraw zagranicznych wskazywał na to, iż Związek Radziecki może wkrótce wypowiedzieć wojnę Japonii.

Tekst traktatu stwierdzał, że pakt pozostaje „ważny przez pięć lat” (tj. do 13 kwietnia 1946). Gdy japoński ambasador Naotake Sato podkreślał ten fakt, Mołotow zapewnił go, że traktat pozostanie w mocy do kwietnia 1946 roku. Traktat stwierdzał również: „W przypadku gdy żadna ze Stron Umawiających się nie wypowie Paktu na rok przed upływem terminu, zostanie on automatycznie uznany za przedłużony na następne pięć lat” (czyli do 13 kwietnia 1951). Wypowiedzenie nastąpiło 5 kwietnia 1945 roku, co zgodnie z tymi warunkami oznaczało, że traktat nie zostanie przedłużony po 13 kwietnia 1946 roku.

8 lub 9 maja 1945 roku, data w zależności od strefy czasowej, nazistowskie Niemcy skapitulowały, co zakończyło wojnę w Europie i rozpoczęło tajne, trzymiesięczne odliczanie do rozpoczęcia działań wojennych ZSRR przeciwko Japonii. 9 sierpnia 1945 roku tuż po północy Armia Czerwona najechała Mandżurię. Wypowiedzenie wojny Japonii nastąpiło prawie sześć godzin później. Ze względu na różnicę stref czasowych wynoszącą aż 7 godzin wypowiedzenie wojny można nadal datować na 8 sierpnia 1945 roku i zostało ona przedstawione japońskiemu ambasadorowi w Moskwie o godzinie 23:00 czasu moskiewskiego.

Podczas inwazji sowieckiej siły japońskie na kontynencie azjatyckim nie były przygotowane do długotrwałego oporu i zostały stosunkowo szybko pokonane. W ostatniej kampanii II wojny światowej radzieckie zdobycze terytorialne w Azji kosztem Japończyków obejmowały Mandżukuo, Mengjiang (Mongolia Wewnętrzna) i północną część Korei do 38. równoleżnika.

Tekst paktu

Tekst deklaracji

Tekst wypowiedzenia paktu

Tekst wypowiedzenia wojny

Przypisy

Kategoria:Japonia w XX wieku Kategoria:Polityka II wojny światowej Kategoria:Traktaty międzynarodowe Japonii Kategoria:Traktaty międzynarodowe Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich